Issiq tovaga tegib ketsangiz, og'riqni sezishingizdan oldinroq qo'lingiz o'zi orqaga tortiladi. Soniyaning shu kichik bir bo'lagida xabar barmog'ingiz uchidan orqa miyagacha yetib boradi va qaytib qo'l mushaklariga uzatiladi. Yo'l davomida u bir necha marta shaklini o'zgartiradi: elektrdan kimyoga, so'ngra yana elektrga. Bu o'zgarishlar sodir bo'ladigan joylar sinapslar deb ataladi. Inson miyasida taxminan 86 milliard nerv hujayrasini bog'lab turuvchi 100 trillionga yaqin sinaps bor, deb hisoblanadi. Biz o'ylaydigan, his qiladigan va eslab qoladigan deyarli hamma narsa ularning qanchalik yaxshi ishlashiga bog'liq.
Signal uzatish uchun yaratilgan hujayra
Neyron oddiy yumaloq hujayraga umuman o'xshamaydi. Uning tanasidan shoxlangan dendritlar o'sib chiqadi: ular kiruvchi xabarlarni yig'uvchi antennalar kabi ishlaydi. Shuningdek, neyronning o'z xabarini keyingi hujayralarga olib boruvchi yagona uzun "kabel", ya'ni akson ham bor. Ba'zi aksonlar juda kalta, boshqalari esa, masalan, orqa miyadan oyoq barmoqlarigacha boradiganlari, taxminan bir metr uzunlikda bo'lishi mumkin.
XIX asrning katta qismida olimlar nerv tizimi yaxlit to'rmi yoki alohida hujayralar to'plamimi, degan savol ustida bahslashgan. Ispaniyalik anatom Santiago Ramon-i-Kaxal italiyalik Kamillo Golji ishlab chiqqan kumush bilan bo'yash usulidan foydalanib, neyronlar bir-biriga deyarli tegib turadigan, ammo qo'shilib ketmaydigan alohida hujayralar ekanini ko'rsatdi. Ikkalasi 1906 yilgi Nobel mukofotiga sazovor bo'lishdi, garchi bu masalada hech qachon kelisha olmagan bo'lsalar ham. 1897 yilda britaniyalik fiziolog Charlz Sherrington neyronlar orasidagi mitti tutashuvga nom berdi: sinaps, yunoncha "birga qisish, tutashtirish" so'zidan.
Elektr impulsi
Tinch holatdagi neyron ichidagi kuchlanish tashqaridagiga nisbatan taxminan 70 millivolt manfiyroq bo'ladi. Bu farq, ya'ni tinchlik potensiali, hujayra membranasidagi nasoslar natriy ionlarini asosan tashqarida, kaliy ionlarini esa asosan ichkarida ushlab turgani uchun yuzaga keladi, xuddi to'g'on ortida to'plangan suv kabi.
Yetarlicha kiruvchi signal kelib, kuchlanish ma'lum bo'sag'adan oshganda, membranadagi ion kanallari deb ataluvchi mitti eshikchalar keskin ochiladi. Natriy ichkariga oqib kiradi va taxminan bir millisekund davomida hujayraning ichi musbat zaryadlanadi. Keyin kaliy kanallari ochilib, musbat zaryad tashqariga chiqadi va hujayra avvalgi holatiga qaytadi. Ana shu qisqa almashinuv harakat potensiali yoki "impuls" (spike) deb ataladi. U akson bo'ylab stadiondagi muxlislar hosil qiladigan "to'lqin" kabi tarqaladi: membrananing har bir qismi keyingisini qo'zg'atadi.
Alan Xodjkin va Endryu Haksli bu mexanizmni 1940-yillar oxiri va 1950-yillar boshida kalmarning g'ayrioddiy yo'g'on aksoni yordamida aniqlashdi: u ichiga sim kiritsa bo'ladigan darajada keng. Ularning 1952 yilda e'lon qilingan tenglamalari bugun ham neyronlarning kompyuter modellariga asos bo'lib xizmat qiladi va ular 1963 yilgi Nobel mukofotini Jon Ekls bilan baham ko'rishdi. Impuls "hammasi yoki hech narsa" tamoyiliga bo'ysunadi: u doim deyarli bir xil kattalikda bo'ladi. Neyronlar signal kuchini kattaroq impulslar bilan emas, balki ularni tezroq chiqarish orqali ifodalaydi. Tezlik aksonga bog'liq. Ingichka, qoplamasiz tolalar signalni sekundiga taxminan 1 metr tezlikda o'tkazadi, miyelin deb ataluvchi yog'li izolyatsiya bilan o'ralgan yo'g'on aksonlar esa impulslarni sekundiga 100 metrdan ham tezroq olib borishi mumkin.
Bo'shliqdan o'tish
Aksariyat sinapslarda impuls keyingi hujayraga shunchaki sakrab o'ta olmaydi. Ikki neyronni sinaptik yoriq ajratib turadi. Bu kengligi atigi 20 nanometr atrofidagi bo'shliq bo'lib, inson sochidan minglab marta ingichka. Undan o'tish uchun signal kimyoviy shaklga o'tadi.
Bunga birinchi aniq dalil 1921 yilda nemis farmakologi Otto Lyovining mashhur tajribasidan olindi. U qurbaqa yuragini sekinlashtiruvchi nervni qo'zg'atdi, yurak atrofidagi suyuqlikni yig'ib oldi va shu suyuqlikning o'zi ikkinchi yurakni ham sekinlashtira olishini ko'rsatdi. Demak, xabarni qandaydir modda olib o'tgan edi. Bu modda atsetilxolin bo'lib chiqdi va Lyovi kimyoviy uzatish bo'yicha ushbu ishi uchun 1936 yilgi Nobel mukofotini Genri Deyl bilan baham ko'rdi.
Bugungi kunda bu jarayon ketma-ketligi juda batafsil o'rganilgan:
- Impuls akson uchiga yetib keladi va kalsiy ionlarini ichkariga oqib kirishiga imkon beruvchi kanallarni ochadi.
- Kalsiy har biri minglab xabarchi molekulalar bilan to'la sinaptik pufakchalar (vezikulalar) deb ataluvchi mitti qopchalarni membrana bilan qo'shilishga va ichidagilarni yoriqqa to'kishga majbur qiladi.
- Bu neyromediatorlar bo'shliq bo'ylab o'tib, qabul qiluvchi hujayradagi retseptor oqsillarga birikadi va uning ion kanallarini ochadi yoki yopadi.
- Mediator tezda chiqarib tashlanadi: yo uzatuvchi hujayraga qayta so'rib olinadi, yo fermentlar tomonidan parchalanadi. Shunday qilib sinaps keyingi signalga tayyor bo'ladi.
Bernard Kats 1950-yillarda mediator belgilangan ulushlarda, ya'ni "kvantlar" holida, har safar bitta pufakchadan ajralishini ko'rsatdi. Bu ish 1970 yilgi Nobel mukofotining bir qismi bilan taqdirlandi. Oradan o'nlab yillar o'tib Tomas Zyudhof kalsiyni sezib, pufakchalarning bir millisekunddan ham qisqa vaqt ichida membrana bilan qo'shilishini ta'minlovchi oqsillarni aniqladi va 2013 yilgi Nobel mukofotini Jeyms Rotman hamda Rendi Shekman bilan baham ko'rdi.
"Oldinga", "to'xta" va sozlash
Hamma xabarlar ham bir xil ma'noni anglatmaydi. Miyada asosiy qo'zg'atuvchi mediator glutamat bo'lib, u qabul qiluvchi neyronni impuls chiqarishga undaydi. Asosiy tormozlovchi mediator esa GAMK (gamma-aminomoy kislotasi, GABA) bo'lib, u neyronni impuls chiqarishdan uzoqlashtiradi. Bitta neyron bir vaqtning o'zida minglab sinapslardan signal olishi mumkin va u bu "oldinga" va "to'xta" signallarini doimiy ravishda jamlab boradi. Faqat umumiy yig'indi bo'sag'adan oshgandagina u o'z impulsini chiqaradi. Eklsning bunday tormozlanish bo'yicha tadqiqotlari uning Nobel mukofotining muhim qismi edi.
Dofamin, serotonin va noradrenalin kabi boshqa mediatorlar ko'proq ovoz balandligini boshqaruvchi murvatlarga o'xshaydi: ular butun tarmoqlarning javobini sozlab, kayfiyat, diqqat va motivatsiyani shakllantiradi. Ko'plab dori vositalari sinapslarda ta'sir ko'rsatadi. Masalan, ba'zi antidepressantlar serotoninning qayta so'rilishini sekinlashtiradi va u yoriqda uzoqroq qoladi. Ayrim zaharlar ham sinapslarni nishonga oladi: botulin toksini atsetilxolinning mushaklarga ajralishini to'sib qo'yadi, shu sababli u falajlikka olib keladi. Autoimmun kasallik bo'lgan miasteniyada (myasthenia gravis) organizmning o'z antitanalari mushaklardagi atsetilxolin retseptorlariga hujum qilib, holsizlikni keltirib chiqaradi. Bunday alomatlari bor har qanday odam shifokorga murojaat qilishi kerak.
Sinapslarning ozchilik qismi kimyodan umuman foydalanmaydi. Elektr sinapslarda tirqishli birikmalar (gap junctions) deb ataluvchi oqsil tunnellari ikki hujayrani bevosita bog'laydi va tokni deyarli bir zumda o'tkazadi. Ular neyronlar guruhlari qat'iy sinxron ishlashi kerak bo'lgan joylarda foydali.
O'rganuvchi sinapslar
Sinapslar o'zgarmas simlar emas. 1949 yilda kanadalik psixolog Donald Xebb bir neyron boshqasini qayta-qayta qo'zg'atishga yordam bersa, ular orasidagi aloqa kuchayadi, degan g'oyani ilgari surdi. 1973 yilda Timoti Bliss va Terye Lyomo quyonlarning gippokampida bunga haqiqiy misol topishdi: yuqori chastotali qisqa qo'zg'atishdan so'ng sinapslar bir necha soat yoki undan ham uzoqroq vaqt davomida kuchliroq javob berdi. Bu uzoq muddatli potensiatsiya hozirda o'rganish va xotiraning eng yaxshi o'rganilgan hujayra darajasidagi modellaridan biridir.
Sinapslar zaiflashishi ham mumkin, umr bo'yi esa yangilari hosil bo'lib, eskilari olib tashlanadi. Bu ayniqsa bolalik va o'smirlik davrida jadal kechadi. O'zgarishga bo'lgan bu qobiliyat, ya'ni sinaptik plastiklik, mashq qilish ko'nikmalarni yaxshilashi va miya shikastlanishdan keyin qisman moslasha olishining asosiy sabablaridan biridir.
Hali nimalarni bilmaymiz
Olimlar bitta sinapsni ajoyib darajada yaxshi tushunishadi, biroq milliardlab sinapslar qanday birlashib, fikr yoki xotirani hosil qilishi biologiyadagi eng katta ochiq savollardan biri bo'lib qolmoqda. Tadqiqotchilar hozir neyron ulanishlari xaritalarini, ya'ni konnektomlarni tuzmoqda. 2024 yilda xalqaro jamoa voyaga yetgan meva pashshasi miyasining birinchi to'liq xaritasini yakunladi: unda taxminan 140 000 neyron va 50 millionga yaqin sinaps bor. Inson miyasida neyronlar 600 000 martadan ham ko'proq, shuning uchun insonning to'liq xaritasi hali juda uzoqda.
Ochiq tibbiy savollar ham bor. Sinapslardagi muammolar epilepsiya va depressiyadan tortib Altsgeymer kasalligigacha bo'lgan holatlarga hissa qo'shadi, deb taxmin qilinadi. Dastlabki dalillar sinapslarning yo'qolishi xotira susayishidan ancha oldin boshlanishi mumkinligini ko'rsatadi. Neyronlar qanday "gaplashishi" va bu suhbat qanday buzilishini tushunish kelajakdagi davolash usullari uchun markaziy ahamiyatga ega bo'lib qolishi ehtimoli katta. Hozircha esa shuni yodda tutish kerak: siz hozirgina o'qigan har bir jumla har safar bitta mitti bo'shliq orqali, elektr impulslari va kimyoviy xabarlar yordamida yetkazildi.
Manbalar: NIH National Institute of Neurological Disorders and Stroke: Brain Basics, The Life and Death of a Neuron; NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 (Eccles, Hodgkin, Huxley); NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1970 (Katz, von Euler, Axelrod); Neuron (2013), Südhof: Neurotransmitter release, the last millisecond in the life of a synaptic vesicle. Rasm: ZEISS Microscopy / Wikimedia Commons (CC BY 2.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish