Агар ба тобаи доғ даст расонед, дастатон пеш аз он ки дардро ҳис кунед, худ ба худ ақиб кашида мешавад. Дар ҳамин лаҳзаи кӯтоҳ паём аз нӯги ангушт то ҳароммағз мерасад ва боз ба мушакҳои даст фиристода мешавад. Дар роҳ он чанд маротиба шакли худро иваз мекунад: аз барқӣ ба кимиёвӣ ва баъд боз ба барқӣ. Ҷойҳое, ки ин тағйирот дар онҳо рух медиҳад, синапсҳо ном доранд. Тибқи ҳисобҳо, дар мағзи сари инсон тақрибан 100 триллион синапс мавҷуд аст, ки қариб 86 миллиард ҳуҷайраи асабро бо ҳам мепайванданд. Қариб ҳар чизе, ки мо фикр мекунем, ҳис мекунем ва дар хотир нигоҳ медорем, аз он вобаста аст, ки онҳо то чӣ андоза хуб кор мекунанд.
Ҳуҷайрае, ки барои фиристодани сигнал сохта шудааст
Нейрон тамоман ба ҳуҷайраи муқаррарии мудаввар монанд нест. Аз ҷисми он дендритҳои шохадор мерӯянд, ки мисли антеннаҳо паёмҳои воридшавандаро ҷамъ мекунанд. Инчунин як «кабел»-и дарози ягона, яъне аксон ҳаст, ки паёми худи нейронро минбаъд мебарад. Баъзе аксонҳо хеле кӯтоҳанд, дигарҳо бошанд, масалан онҳое ки аз ҳароммағз то ангуштони пой мераванд, метавонанд тақрибан як метр дарозӣ дошта бошанд.
Дар давоми қисми зиёди асри XIX олимон баҳс мекарданд, ки оё низоми асаб як шабакаи яклухти бефосила аст ё маҷмӯи ҳуҷайраҳои алоҳида. Анатоми испанӣ Сантяго Рамон-и-Кахал бо истифода аз усули ранг кардан бо нуқра, ки итолиёвӣ Камилло Голҷи таҳия карда буд, нишон дод, ки нейронҳо ҳуҷайраҳои алоҳидаанд, ки қариб ба ҳам мерасанд, вале бо ҳам омехта намешаванд. Ҳарду Ҷоизаи Нобели соли 1906-ро тақсим карданд, ҳарчанд дар ин масъала ҳеҷ гоҳ ба мувофиқа нарасиданд. Соли 1897 физиологи бритониёӣ Чарлз Шеррингтон ба пайвастагии хурди байни нейронҳо ном гузошт: синапс, аз калимаи юнонӣ ба маънои «якҷоя фишурдан, пайвастан».
Импулси барқӣ
Дар дохили нейрони ором шиддат нисбат ба берун тақрибан 70 милливолт манфитар аст. Ин фарқ, яъне потенсиали оромӣ, аз он сабаб вуҷуд дорад, ки насосҳои мембранаи ҳуҷайра ионҳои натрийро асосан дар берун ва ионҳои калийро асосан дар дарун нигоҳ медоранд, мисли обе ки дар паси сарбанд ҷамъ шудааст.
Вақте ки сигнали воридшавандаи кофӣ мерасад ва шиддат аз ҳадди муайян мегузарад, дарвозаҳои хурди мембрана, ки каналҳои ионӣ ном доранд, ногаҳон кушода мешаванд. Натрий ба дарун ворид мешавад ва тақрибан як миллисония дарунии ҳуҷайра мусбат мегардад. Сипас каналҳои калий кушода шуда, заряди мусбат ба берун мебарояд ва ҳуҷайра ба ҳолати аввала бармегардад. Ин тағйироти кӯтоҳ потенсиали амал ё «спайк» ном дорад. Он дар тӯли аксон мисли «мавҷ»-и мухлисон дар варзишгоҳ паҳн мешавад: ҳар як қисми мембрана қисми навбатиро барангехта мекунад.
Алан Ҳоҷкин ва Эндрю Ҳаксли ин механизмро дар охири солҳои 1940 ва аввали солҳои 1950 бо ёрии аксони ба таври ғайриоддӣ ғафси калмар муайян карданд: он қадар васеъ аст, ки ба даруни он сим ворид кардан мумкин аст. Муодилаҳои онҳо, ки соли 1952 нашр шуданд, то ҳол асоси моделҳои компютерии нейронҳоро ташкил медиҳанд ва онҳо Ҷоизаи Нобели соли 1963-ро бо Ҷон Экклс тақсим карданд. Спайк ба қонуни «ҳама ё ҳеҷ» итоат мекунад: он ҳамеша тақрибан як андоза дорад. Нейронҳо қуввати сигналро на бо импулсҳои калонтар, балки бо зудтар фиристодани онҳо рамзгузорӣ мекунанд. Суръат аз аксон вобаста аст. Нахҳои тунуки бепӯшиш сигналро бо суръати тақрибан 1 метр дар як сония мегузаронанд, аксонҳои ғафсе, ки бо изолятсияи равғанӣ бо номи миелин печонида шудаанд, бошанд, метавонанд импулсҳоро бо суръати зиёда аз 100 метр дар як сония баранд.
Гузаштан аз фосила
Дар аксари синапсҳо импулс наметавонад танҳо ба ҳуҷайраи навбатӣ ҷаҳида гузарад. Ду нейронро шикофи синаптикӣ ҷудо мекунад. Ин фосилаест, ки паҳноии он ҳамагӣ тақрибан 20 нанометр буда, ҳазорҳо маротиба аз мӯи одам бориктар аст. Барои гузаштан аз он сигнал ба шакли кимиёвӣ табдил меёбад.
Аввалин далели равшанро таҷрибаи машҳури фармакологи олмонӣ Отто Лёви дар соли 1921 дод. Ӯ асаберо, ки дили қурбоққаро суст мекунад, барангехт, моеи атрофи дилро ҷамъ кард ва нишон дод, ки худи ҳамин моеъ метавонад дили дуюмро низ суст кунад. Пас, паёмро ягон модда интиқол дода буд. Ин модда атсетилхолин баромад ва Лёви барои ин кораш оид ба интиқоли кимиёвӣ Ҷоизаи Нобели соли 1936-ро бо Ҳенри Дейл тақсим кард.
Имрӯз пайдарпайии ин раванд хеле муфассал омӯхта шудааст:
- Спайк ба нӯги аксон мерасад ва каналҳоеро мекушояд, ки ба ионҳои калсий имкон медиҳанд ба дарун ворид шаванд.
- Калсий боис мешавад, ки футурчаҳои хурд бо номи везикулаҳои синаптикӣ, ки ҳар кадомашон бо ҳазорҳо молекулаи паёмбар пур аст, бо мембрана пайваст шуда, мӯҳтавои худро ба шикоф резанд.
- Ин нейромедиаторҳо аз фосила гузашта, ба сафедаҳои ретсептории ҳуҷайраи қабулкунанда пайваст мешаванд ва каналҳои ионии онро мекушоянд ё мебанданд.
- Медиатор зуд тоза карда мешавад: ё ҳуҷайраи фиристанда онро бозпас ҷаббида мегирад, ё ферментҳо онро таҷзия мекунанд. Ҳамин тавр синапс ба сигнали навбатӣ омода мешавад.
Бернард Катс дар солҳои 1950 нишон дод, ки медиатор бо ҳиссаҳои муайян, яъне «квантҳо», ҳар дафъа аз як везикула ҷудо мешавад. Ин кор бо як қисми Ҷоизаи Нобели соли 1970 қадрдонӣ шуд. Даҳсолаҳо пас Томас Зюдҳоф сафедаҳоеро муайян кард, ки калсийро ҳис карда, пайвастшавии везикулаҳоро дар камтар аз як миллисония таъмин мекунанд, ва Ҷоизаи Нобели соли 2013-ро бо Ҷеймс Ротман ва Рэнди Шекман тақсим кард.
«Пеш», «ист» ва танзим
На ҳамаи паёмҳо як маъно доранд. Медиатори асосии ҳаяҷоновари мағзи сар глутамат аст, ки нейрони қабулкунандаро ба разряд тела медиҳад. Медиатори асосии боздоранда ГАМК (кислотаи гамма-аминомой, GABA) аст, ки нейронро аз разряд дур мекунад. Як нейрон метавонад дар як вақт аз ҳазорҳо синапс сигнал гирад ва ӯ доимо ин сигналҳои «пеш» ва «ист»-ро ҷамъ мекунад. Танҳо вақте ки ҷамъи умумӣ аз ҳад мегузарад, вай спайки худро мебарорад. Тадқиқотҳои Экклс дар бораи чунин боздорӣ қисми муҳими Ҷоизаи Нобели ӯ буданд.
Медиаторҳои дигар, ба монанди дофамин, серотонин ва норадреналин, бештар ба муруввати танзими баландии садо монанданд: онҳо вокуниши тамоми шабакаҳоро танзим карда, ба кайфият, диққат ва ангеза таъсир мерасонанд. Бисёр доруҳо маҳз дар синапсҳо амал мекунанд. Масалан, баъзе антидепрессантҳо бозҷаббиши серотонинро суст мекунанд ва он дар шикоф дарозтар мемонад. Баъзе заҳрҳо низ синапсҳоро ҳадаф қарор медиҳанд: токсини ботулин ҷудошавии атсетилхолинро ба мушакҳо манъ мекунад, бинобар ин фалаҷ ба вуҷуд меорад. Дар бемории аутоиммунии миастения антителаҳои худи организм ба ретсепторҳои атсетилхолини мушакҳо ҳамла карда, сустиро ба вуҷуд меоранд. Ҳар касе, ки чунин аломатҳо дорад, бояд ба духтур муроҷиат кунад.
Қисми ками синапсҳо умуман бе кимиё кор мекунанд. Дар синапсҳои барқӣ нақбҳои сафедагӣ бо номи пайвастҳои шикофдор (gap junctions) ду ҳуҷайраро бевосита пайваст карда, ҷараёнро қариб фавран мегузаронанд. Онҳо дар ҷойҳое муфиданд, ки гурӯҳҳои нейронҳо бояд комилан ҳамзамон кор кунанд.
Синапсҳое, ки меомӯзанд
Синапсҳо симҳои беҳаракат нестанд. Соли 1949 равоншиноси канадагӣ Доналд Ҳебб пешниҳод кард, ки агар як нейрон такроран ба барангехтани нейрони дигар кумак кунад, робитаи байни онҳо қавӣ мегардад. Соли 1973 Тимоти Блисс ва Терйе Лёмо дар гиппокампи харгӯшҳо мисоли воқеии инро ёфтанд: пас аз як силсилаи кӯтоҳи ангезиши басомади баланд синапсҳо дар давоми чанд соат ва зиёда аз он қавитар вокуниш нишон доданд. Ин потенсиатсияи дарозмуддат ҳоло яке аз беҳтарин омӯхташудаи моделҳои ҳуҷайравии омӯзиш ва хотира мебошад.
Синапсҳо метавонанд суст ҳам шаванд, ва дар тӯли тамоми умр навҳо пайдо шуда, кӯҳнаҳо бартараф мешаванд; ин махсусан дар кӯдакӣ ва наврасӣ шадид ба амал меояд. Ин қобилияти тағйирёбӣ, яъне пластикии синаптикӣ, ба андозаи зиёд шарҳ медиҳад, ки чаро машқ малакаҳоро беҳтар мекунад ва чаро мағзи сар пас аз осеб метавонад қисман мутобиқ шавад.
Он чи мо ҳоло намедонем
Олимон як синапсро ба таври ҳайратовар хуб мефаҳманд, вале он ки чӣ гуна миллиардҳо синапс якҷоя фикр ё хотираро ба вуҷуд меоранд, яке аз бузургтарин саволҳои кушодаи биология боқӣ мемонад. Ҳоло муҳаққиқон нақшаҳои пайвастагиҳо, яъне коннектомҳоро тартиб медиҳанд. Соли 2024 як гурӯҳи байналмилалӣ аввалин харитаи пурраи мағзи пашшаи меваи болиғро ба анҷом расонд: тақрибан 140 000 нейрон ва қариб 50 миллион синапс. Дар мағзи одам нейронҳо беш аз 600 000 маротиба зиёдтаранд, бинобар ин то харитаи пурраи мағзи инсон ҳанӯз роҳи дароз мондааст.
Саволҳои кушодаи тиббӣ низ ҳастанд. Гумон меравад, ки халалҳо дар синапсҳо ба ҳолатҳои гуногун, аз эпилепсия ва депрессия то бемории Алтсгеймер, мусоидат мекунанд, ва далелҳои аввалия нишон медиҳанд, ки аз даст рафтани синапсҳо метавонад хеле пеш аз заиф шудани хотира оғоз ёбад. Фаҳмидани он ки нейронҳо чӣ гуна «гуфтугӯ» мекунанд ва ин гуфтугӯ чӣ гуна вайрон мешавад, эҳтимол барои усулҳои ояндаи табобат марказӣ боқӣ хоҳад монд. Ҳоло бошад, бояд дар хотир дошт: ҳар як ҷумлае, ки шумо ҳозир хондед, аз фосилаҳои хурд, яке пас аз дигаре, тавассути импулсҳои барқӣ ва паёмҳои кимиёвӣ расонида шудааст.
Манбаъҳо: NIH National Institute of Neurological Disorders and Stroke: Brain Basics, The Life and Death of a Neuron; NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 (Eccles, Hodgkin, Huxley); NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1970 (Katz, von Euler, Axelrod); Neuron (2013), Südhof: Neurotransmitter release, the last millisecond in the life of a synaptic vesicle. Тасвир: ZEISS Microscopy / Wikimedia Commons (CC BY 2.0).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан