«Жок» дей албаган адамдын денеси: ашыкча мээримдүүлүк кантип ооруга айланат
Автор: Rayhona Yandasheva
Башкаларга жагууга умтулган адам (people-pleaser) дайыма өзгөлөрдүн муктаждыгын өзүнүкүнөн жогору коёт: айланасындагылар ыңгайлуу сезиши үчүн өз тынчтыгын курмандыкка чалат. Эң өкүнүчтүүсү, мындай адамдар көбүнчө муну мээримдүүлүк деп ойлошот.
Психологияда болсо буга башка ат берилген: травмага жооп.
Баары кайдан башталат: балалыктагы тамырлар
Башкаларга жагууга умтулуу өзүнөн өзү пайда болбойт. Бул сылык адат да, генге жазылган нерсе да эмес. Бул үйрөнүлгөн жашап калуу механизми, ал өмүрдүн эң алсыз мезгилинде, балалыкта башталат.
Эң башкы муктаждыгы сүйүү жана коопсуздук болгон кичинекей баланы элестетиңиз. Бирок ал сүйүү тынч, тил алчаак, «жакшы» болгондо гана келген. Же ачуусун чыгарса, «каршы сүйлөбө» деген сөз угулган. Бала ачуу чындыкты тез эле түшүнөт: сүйүү шарттуу экен, аны иштеп табуу керек экен.
Ошондон улам ал өзүн башкалардын күтүүсүнө ылайыктап баштайт. Тынч бала, мыкты окуучу, жардамчы, эч качан нааразы болбогон адам болуп калат. Сырттан караганда, баары эң сонун. Ичинде болсо ал өзүнүн чыныгы сезимдери жана инсандыгы менен байланышын жогото баштайт.
Мунун психологиялык негизи
Тартылуу теориясы (attachment theory; John Bowlby, Mary Ainsworth) боюнча, балдар өздөрүн караган чоңдор муктаждыктарына кандай жооп бергенине жараша эмоционалдык үлгү түзүшөт. Эгерде сезимди билдирүү четке кагууга же жазага алып келсе, балада «жагынуу» реакциясы (fawn response) калыптанат: коопсуз болуу үчүн башкаларга жагууга умтулуу инстинкти.
Мындай балдар чоңойгондо, башкаларды капа кылуудан коркуп жашаган адам болушат. Ичинен «жок» деп турса да «ооба» дешет, ыйлагысы келип турса да жылмаят, өздөрүнүн чарчаганын байкабай башкаларга жардам беришет.
Чыңалуу өкүм сүргөн үйдө чоңойгон кызды элестетиңиз. Ата-энеси урушканда ал кичинекей инисин алаксытат, бөлмөнү жыйнайт, үнүн чыгарбайт. Анткени тынчтык өзүнүн жүрүм-турумуна көз каранды экенин үйрөнүп алган. Жакшы баа алганда ата-энеси акыры жылмаят. Ошондуктан ал ошол жылмаюуну кууп жүрөт. Ийгилик үчүн эмес, коопсуздук үчүн.
Жылдар өткөндө, ал баарын соороткон, ашыкча кечирим сураган, өзүнө эс алууга уруксат бербеген чоң адам. «Жок» дегенге аракет кылса, күнөө сезими муунтуп салат. Аны эми ата-энеси башкарбайт. Аны бир кезде коргоп калган ички үлгү башкарат.
Мээримдүүлүк денеге каршы чыкканда: аутоиммундуктун илимий жагы
Башкаларга дайыма жагууга аракет кылганда чарчаган акыл гана эмес, бүт организм. Ачууңузду басканыңыз, муктаждыгыңызды үн катпай калтырганыңыз, ичиңиз тытылып турса да «баары жайында» деп койгонуңуз сайын, дене баасын төлөйт. Себеби мээ бул учурларды стресс катары каттайт. Ошентип, организмдин негизги стресс-жооп системасы иштеп кетет.
Бул система күйгөндө кортизол жана адреналин бөлүнөт: алар кооптуу кырдаалдын кыска мөөнөттүү учурларын жеңүү үчүн жаралган гормондор. Behavior and Immunity журналдарында жарыяланган изилдөөлөр көрсөткөндөй, бул стресс системасынын өнөкөт түрдө иштеши иммундук дисрегуляцияга алып келет: иммундук клеткалар өз организминин ткандарына кол сала баштайт.
Доктор Gabor Mate өзүнүн When the Body Says No китебинде мындай дейт: ревматоиддик артрит, кызыл жүгүрүк (лупус) же склероз сыяктуу аутоиммундук оорулары бар бейтаптардын көбүндө ошол эле баарына жагууга умтулган мүнөз кездешет. Мате муну мындайча түшүндүрөт: акыл «жок» дей албаганда, дене «жок» дейт. Башкача айтканда, иммундук система сиз эмоционалдык деңгээлде жасай албаган нерсени жасай баштайт, бирок оорунун тилинде.
Башкаларга жагуу үлгүсүн айыктыруу: денеге коопсуздукту жана өз баркын кайра үйрөтүү
Айыгуу дегени: акылга да, иммундук системага да «мен коопсузмун, менин муктаждыктарым маанилүү» деген чындыкты кайра үйрөтүү.
Аңдоо: үлгүгө ат коюу. Нейроилим көрсөткөндөй, аңдоо мээни өзгөртөт. Mindful Awareness Research Center жүргүзгөн МРТ изилдөөлөрүндө эмоцияны атап айтуу, мисалы «жок дегенге күнөөлүү сезип жатам» деп коюу, амигдаланын активдүүлүгүн азайтып, стресс жообун тынчытары аныкталган. Демек, биринчи дары: өзүңүзгө карата жөнөкөй чынчылдык. Тандап эмес, коркуп «ооба» деп жатканыңызды байкаңыз. Аны жазып коюңуз. Аңдоонун өзү жашап калуу схемаларын кайра куруп баштайт.
Басылып калган эмоцияларды чыгаруу. Максат: дайыма позитивдүү болуу эмес, чыныгы өзүң бойдон калуу. Emotion журналында (2021) жарыяланган изилдөө боюнча, ачуусун жана капасын дени сак жол менен ачык билдирген адамдардын иммундук функциясы аларды өнөкөт түрдө басып жүргөндөргө караганда күчтүү. Чын эмнени сезип жатканыңызды күндөлүккө жазсаңыз же үн жаздырсаңыз болот. Дем алуу көнүгүүлөрү, денени силкүү, ыйлоо же спорт аркылуу коопсуз физикалык бошотууну машыктырыңыз.
Чек коюу. Чек коюу дегени тактык. Сиз «жок» дегенде, мээ менен ички органдардын ортосундагы негизги байланыш линиясы болгон вагус нерви өзүн сыйлоо аркылуу коопсуздукту үйрөнөт. Бул сезгенүүнүн төмөндөшү жана иммундук жөнгө салуунун жакшырышы менен байланыштуу. Кичинеден баштаңыз: керексиз бир өтүнүчтөн баш тартыңыз же кечирим сурабай эле эс алыңыз.
Кемчиликсиздиктин ордуна өзүнө боорукердик. Өзүн өнөкөт сынга алуу кортизолду жогору кармайт. Доктор Kristin Neff'тин иштерине ылайык, боорукердик практикалары стресс гормондорун азайтып, иммундук системаны тынчытуучу окситоцинди көбөйтөт. Өзүңүзгө чарчаган досуңузга кайрылгандай кайрылып көрүңүз: сен колуңдан келгенин кылдың, эс алууга болот.
Кайра байланышуу жана максат. Айыгуу дегени кубанычка, чыгармачылыкка жана айланадагы адамдарга кайра жакындоо: жалгыздыктын жана өнөкөт милдеттин карама-каршысы. Күлкү, искусство, дуба же табиятта өткөрүлгөн убакыт организмдин табигый калыбына келүү режимин иштетет. Ошол абалда аш корутуу жакшырат, клеткалар оңоло баштайт.
Жыйынтык ой
Дене бизди эч качан саткындык кылбайт. Ал өзүбүздү өзүбүз кандайча сатып келгенибизди гана чагылдырат. Коркуу менен эмес, чындык менен жашай баштаганда, иммундук системанын кыйкырышынын кажети калбайт. Ал акыры эс ала алат. Чыныгы айыгуу ошондо башталат: оорунун жоктугу гана эмес, бүтүндүктүн кайтып келиши.
Шилтемелер:
https://www.juliebjelland.com/hsp-blog/how-people-pleasing-affects-your-health-stress-burnout-and-chronic-illness-by-julie-bjelland-lmft | https://drgabormate.com/book/when-the-body-says-no/ | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13612
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү