Олимон ҳар як нейрон ва синапси мағзи сар ва риштаи асаби магаси меваи болиғро ба харита дароварданд. Аз рӯи ин харита, бештари ҳаракатҳоро на фармонҳои мағз, балки занҷирҳои маҳаллӣ идора мекунанд.
Ин нахустин нақшаи пурраи пайвастҳои системаи марказии асаб бо чунин мураккабӣ аст. Акнун нейробиологҳо тасвири комил доранд, ки сигналҳо байни мағз ва бадан чӣ гуна мегузаранд.
Як магас, миллионҳо тасвир
Ин кори байналмилалиро гурӯҳҳои Мактаби тиббии Ҳарвард ва Донишгоҳи Принстон роҳбарӣ карданд. Онҳо як магасро ба ҳазорҳо буриши тунук ҷудо карда, онҳоро бо микроскопи электронӣ сурат гирифтанд. Нармафзори зеҳни сунъӣ миллионҳо тасвирро ба ҳам мувофиқ карда, модели сеченакаи тақрибан 160 000 нейронро сохт. Маҷмӯи нави додаҳо бо номи BANC (ихтисори англисии «мағз ва риштаи асаб») харитаи мағзи магасро, ки консорсиуми ФлайВайр (FlyWire) соли 2024 нашр карда буд, бо риштаи асаб, яъне ҳамтои ҳароммағз дар ҳашарот, муттаҳид мекунад. Муаллифон онро 8 июн дар маҷаллаи Nature тавсиф карданд.
Дар магас тақрибан 100 миллион пайвасти синаптикӣ ҳаст, ки хеле бештар аз кирмҳо, астсидияҳо ва ктенофорҳо мебошад: то имрӯз танҳо ҳамин ҳайвонҳо коннектоми пурра доштанд. Ҳангоми пайгирии ин пайвастҳо олимон дарёфтанд, ки нейронҳои ҳаракатдиҳандаи ҳар як пой асосан ба нейронҳои ҳассоси ҳамон пой «гӯш медиҳанд» ва ҳалқаҳои хурди бозхӯрд ташкил медиҳанд. Занҷирҳои дарозтаре, ки дар тӯли ришта боло ва поён мегузаранд, ин ҳалқаҳоро ба ҳам мепайванданд, то ҳар шаш пой ҳамоҳанг қадам гузоранд. Болҳо ва узвҳои даҳон низ ҳамин сохти маҳаллиро нишон доданд ва бо занҷирҳои биноӣ ва гормонӣ пайваст буданд.
Риштаи асаб аз интизорӣ ботадбиртар
«Натиҷаҳои мо нишон медиҳанд, ки идораи амалҳо ба таври васеъ дар байни модулҳои маҳаллӣ тақсим шудааст», мегӯяд Александр Бейтс, ходими илмии Мактаби тиббии Ҳарвард ва яке аз ду муаллифи аввал. Ба назар мерасад, ки марказҳои омӯзиш ва самтёбии мағз ин модулҳоро назорат мекунанд, вале ба ҳар қадами онҳо дахолат намекунанд.
Харита танҳо системаи марказии асабро фаро мегирад. Барои пайваст кардани он бо мушакҳо ва узвҳои ҳис гурӯҳ ба навъҳои маълуми нейронҳо ва таҳқиқоти пешин такя кард. Худи нақшаи пайвастҳо низ муайян карда наметавонад, ки бисёре аз ин пайвастҳо ҳуҷайраи ҳадафро барангехта мекунанд ё онро боз медоранд.
Коннектоми пурра дар интернет ройгон дастрас аст. Гурӯҳ ният дорад маълумот дар бораи нейропептидҳо, яъне молекулаҳои хурди сигналдиҳандаи нейронҳо, илова кунад. Вэй-Чунг Аллен Ли, яке аз муаллифони асосӣ, акнун месанҷад, ки оё дар мушҳо низ ҳамин гуна идораи тақсимшуда вуҷуд дорад.
Манбаъҳо: Harvard Medical School (via EurekAlert); Nature (тадқиқоти аслӣ). Тасвир: Tyler Sloan.
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан