Miya uchun harakat: jismoniy faollik fikrlashni qanday himoya qiladi
Jamoat salomatligi Maqola

Miya uchun harakat: jismoniy faollik fikrlashni qanday himoya qiladi

Neuronix 27 Jun, 2025 6 daqiqa o‘qish

Haftasiga uch marta bog'da tez yurish miya uchun davo bo'lib tuyulmaydi. Biroq tadqiqotchilar 120 nafar keksa odamdan bir yil davomida taxminan shunday qilishni so'raganda, miya tasvirlari hayratlanarli natijani ko'rsatdi: miya chuqurida joylashgan, xotira uchun muhim va odatda yosh o'tishi bilan kichrayadigan gippokamp biroz kattalashgan edi. Bunday natijalar olimlarning jismoniy faollikka qarashini o'zgartirdi. Endi jismoniy mashqlar faqat yurak va mushaklar uchun foydali deb emas, balki fikrlashni tiniq saqlashga yordam beradigan eng ishonchli usullardan biri sifatida ham qaralmoqda.

Kattalashgan xotira markazi

Pitsburg universitetidan Kirk Erikson va Illinoys universitetidan Artur Kramer boshchiligidagi bu tadqiqot 2011-yilda Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalida chop etildi. Muntazam shug'ullanmaydigan, taxminan 55 yoshdan 80 yoshgacha bo'lgan ko'ngillilar tasodifiy tarzda ikki guruhga ajratildi: biri haftasiga uch marta 40 daqiqagacha yetkaziladigan yurish dasturiga, ikkinchisi esa cho'zilish va tonus mashqlari bajaradigan taqqoslash guruhiga. Bir yildan so'ng yuruvchilarda gippokamp taxminan 2 foizga kattalashgan, cho'zilish mashqlari guruhida esa taxminan 1,4 foizga kichraygan. Aslida yurish yoshga bog'liq odatiy yo'qotishning bir-ikki yilini ortga qaytargan va bu o'zgarish fazoviy xotira testidagi yaxshiroq natijalar bilan birga kechgan.

Egilgan shakli tufayli yunoncha "dengiz oti" so'zidan nom olgan gippokamp kundalik tajribani uzoq muddatli xotiraga aylantirishga va atrofda yo'l topishga yordam beradi. U Altsgeymer kasalligida birinchilardan bo'lib zararlanadigan sohalardan biri hamdir. Demensiyasi bo'lmagan keksa odamlarda u odatda har yili hajmining taxminan 1–2 foizini yo'qotadi, shuning uchun kichik o'sish ham ahamiyatlidir.

Jismoniy mashqlar miya ichida nima qiladi

Miya tana vaznining taxminan 2 foizini tashkil qiladi, ammo tana energiyasining qariyb 20 foizini sarflaydi va qonning uzluksiz kelib turishiga bog'liq. Tez yurish, velosipedda yurish yoki suzish kabi nafasni tezlashtiradigan aerob mashqlar yurak va qon tomirlarini mustahkamlaydi hamda miyaning ayrim qismlariga, jumladan gippokampga qon oqimini oshirishi mumkin. Vaqt o'tishi bilan ular qon bosimi, qondagi qand miqdori va vaznni nazorat qilishga ham yordam beradi, bularning barchasi esa miyaning mayda qon tomirlariga ta'sir qiladi.

Jismoniy mashqlar miya kimyosini ham o'zgartiradi. Eng ko'p o'rganilgan molekulalardan biri miyadan kelib chiqadigan neyrotrofik omil yoki BDNF (brain-derived neurotrophic factor) bo'lib, bu oqsil neyronlarning yashab qolishiga, yangi shoxchalar chiqarishiga va sinapslar deb ataladigan mustahkamroq aloqalar hosil qilishiga yordam beradi. Erikson tadqiqotida gippokampi eng ko'p kattalashgan yuruvchilarning qonida BDNF darajasi ham odatda yuqoriroq bo'lgan.

Hayvonlarda ta'sir bundan ham kengroq. 1999-yilda Kaliforniyadagi Salk institutidan Henriette van Praag, Fred Geyj va hamkasblari Nature Neuroscience jurnalida yugurish g'ildiragi berilgan sichqonlar gippokampida g'ildiraksiz sichqonlarga qaraganda ancha ko'p yangi neyronlar hosil bo'lishini xabar qildi. Bu jarayon neyrogenez deb ataladi. Katta yoshli odamlarda yangi neyronlar xuddi shunday hosil bo'ladimi-yo'qmi, hali ham bahsli, ammo sichqonlardagi tajribalar katta yoshdagi miya tanadan qanday foydalanilishiga javoban o'zgarishda davom etishini ko'rsatishga yordam berdi.

Tiniqroq fikrlash va yaxshiroq kayfiyat

Ba'zi foydalar tez namoyon bo'ladi. Bolalar va kattalarda o'tkazilgan tadqiqotlar taxminan 20 daqiqalik tez yurish kabi bir martalik o'rtacha mashg'ulot ham diqqatni hamda reja tuzish, vazifalar orasida almashish va chalg'ituvchi narsalarga qarshi turishda foydalaniladigan aqliy ko'nikmalarni, ya'ni ijro funksiyalarini qisqa muddatga yaxshilashi mumkinligini ko'rsatgan. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti muntazam jismoniy faollik bolalar va o'smirlarda kognitiv rivojlanishni, kattalarda esa kognitiv salomatlikni qo'llab-quvvatlashini ta'kidlaydi.

Harakat kayfiyatga ham ta'sir qiladi. JSST ma'lumotlariga ko'ra, jismoniy faollik depressiya va xavotir alomatlarini kamaytiradi, klinik sinovlarning yirik sharhlari esa tizimli mashg'ulot dasturlari depressiyani sezilarli darajada yengillashtirishi mumkinligini aniqlagan. Jismoniy mashqlar mutaxassis yordamining o'rnini bosmaydi, ammo ko'pchilik uchun uning foydali qismi bo'la oladi.

Demensiya xavfini kamaytirish

Demensiya, ya'ni kundalik hayotga xalaqit beradigan xotira va fikrlashning asta-sekin yo'qolishi, qarib borayotgan dunyoning eng katta sog'liq muammolaridan biridir. 2024-yilda London universitet kollejidan Gill Livingston boshchiligidagi xalqaro ekspertlar guruhi, ya'ni Lancet jurnalining demensiyaning oldini olish bo'yicha komissiyasi demensiya holatlarining taxminan 45 foizini nazariy jihatdan 14 ta o'zgartirish mumkin bo'lgan xavf omilini bartaraf etish orqali oldini olish yoki kechiktirish mumkin degan xulosaga keldi. Jismoniy harakatsizlik ulardan biri bo'lib, yuqori qon bosimi, qandli diabet, semizlik, chekish, depressiya va ijtimoiy yolg'izlik kabi boshqa omillar bilan bir qatorda turadi. Bu omillarning bir nechtasini yaxshilashga jismoniy mashqlar ham yordam beradi.

Yirik kuzatuv tadqiqotlari ham shu yo'nalishga ishora qiladi. 2022-yilda Borxa del Poso Krus boshchiligidagi tadqiqotchilar yirik Britaniya sog'liq tadqiqoti bo'lgan UK Biobankdagi bilagiga faollik o'lchagich taqib yurgan 78 430 nafar kattalarning ma'lumotlarini tahlil qildi. Keyingi taxminan yetti yil davomida kuniga 9800 ga yaqin qadam tashlagan odamlarda demensiya rivojlanish ehtimoli juda kam qadam tashlaganlarga qaraganda taxminan ikki baravar past bo'lgan, hatto kuniga taxminan 3800 qadam ham pastroq xavf bilan bog'liq bo'lgan. Bunday tadqiqotlar sabab-oqibatni isbotlamaydi, faqat bog'liqlikni ko'rsatadi: masalan, demensiyaning ilk bosqichidagi odamlar shunchaki kamroq harakat qilishi mumkin. Ammo ular sinovlar natijalariga mos keladi.

Bir nechta sog'lom o'zgarishlarni birlashtirgan sinovlar ham umid uyg'otadi. 2015-yilda chop etilgan Finlyandiyaning FINGER tadqiqotida demensiya xavfi yuqori bo'lgan keksa odamlar ikki yil davomida jismoniy mashqlar, sog'lom ovqatlanish, miyani mashq qildirish va yurak salomatligini tekshirishdan iborat dasturga amal qilib, faqat umumiy sog'liq maslahatlarini olgan taqqoslash guruhiga qaraganda fikrlash testlarida yaxshiroq natija ko'rsatdi.

Qancha harakat yetarli?

Faqat miya emas, butun tana salomatligi uchun ishlab chiqilgan JSST tavsiyalari kattalarga quyidagilarni maslahat beradi:

  • haftasiga kamida 150–300 daqiqa tez yurish kabi o'rtacha jadallikdagi aerob faollik yoki 75–150 daqiqa yugurish kabi yuqori jadallikdagi faollik bilan shug'ullanish yoki ikkalasini birga qo'shib bajarish;
  • haftasiga kamida 2 kun og'irliklar yoki o'z tana vaznidan foydalanib, mushaklarni mustahkamlovchi mashqlar qilish;
  • keksa yoshda yiqilishning oldini olish uchun haftasiga kamida 3 kun muvozanat va kuchni mashq qildiradigan turli mashg'ulotlarni qo'shish;
  • o'tirib o'tkaziladigan vaqtni cheklash va uning bir qismini har qanday jadallikdagi harakat bilan almashtirish.

Bolalar va o'smirlar uchun maqsad kuniga o'rtacha 60 daqiqa o'rtacha va yuqori jadallikdagi faollikdir. Biroq JSST hisob-kitoblariga ko'ra, dunyodagi kattalarning qariyb uchdan bir qismi, ya'ni taxminan 1,8 milliard kishi hatto eng kam tavsiyaga ham amal qilmaydi. Quvonarlisi shundaki, har qanday faollik umuman yo'qligidan yaxshiroq va foyda kichik o'zgarishlardan boshlanadi. Yurak kasalligi yoki boshqa surunkali kasalliklari bor yoki uzoq vaqt kam harakat qilgan odamlar qanday qilib xavfsiz boshlash haqida shifokor bilan maslahatlashishi kerak.

Hali noma'lum bo'lgan narsalar

Savollar hali ko'p. Olimlar miya uchun qaysi turdagi mashq eng yaxshi ekanini, qancha mashq kerakligini yoki qaysi yoshda u eng muhim ekanini hali bilishmaydi, turli sinovlar natijalari esa har doim ham bir-biriga mos kelavermagan. Jismoniy mashqlar bo'yicha tadqiqotlar o'tkazish ham qiyin: ko'ngillilar har doim mashq qilayotgan-qilmayotganini biladi, ko'plab sinovlar esa kichik yoki qisqa muddatli. Tadqiqotchilar hozir ishlayotgan mushaklar chiqaradigan va sichqonlarda miyaga xabar yetkazadigandek ko'rinadigan signal molekulalarini o'rganmoqda hamda jismoniy mashqlar xotira muammolari allaqachon boshlangan odamlarda pasayishni sekinlashtira oladimi-yo'qmi, buni sinab ko'rmoqda. Hozirning o'zida aniq bo'lgan narsa shuki, miya tananing bir qismi va har qanday yoshda muntazam harakat ikkalasiga ham g'amxo'rlik qilishning eng oddiy yo'llaridan biridir.

Manbalar: World Health Organization: Physical activity fact sheet; PNAS (2011), Erickson et al.: Exercise training increases size of hippocampus and improves memory; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; JAMA Neurology (2022), del Pozo Cruz et al.: Association of daily step count and intensity with incident dementia in 78,430 adults living in the UK; Nature Neuroscience (1999), van Praag, Kempermann & Gage: Running increases cell proliferation and neurogenesis in the adult mouse dentate gyrus. Rasm: John Robert McPherson / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

jismoniy mashqlar va miya salomatligi jismoniy faollik va xotira gippokamp va jismoniy mashqlar bdnf oqsili aerob mashqlar va fikrlash demensiya xavfini kamaytirish kunlik qadamlar soni va demensiya jismoniy mashqlar va depressiya neyrogenez jsst jismoniy faollik tavsiyalari altsgeymer kasalligining oldini olish neyrobiologiya

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar