Ҳафтае се маротиба дар боғ босуръат қадам задан ба табобати мағзи сар монанд нест. Аммо вақте ки муҳаққиқон аз 120 нафар одами калонсол хоҳиш карданд, ки як сол тақрибан ҳамин тавр кунанд, тасвирҳои мағзи сар натиҷаи ҳайратоварро нишон доданд: гиппокамп, сохторе дар қаъри мағзи сар, ки барои хотира муҳим аст ва одатан бо гузашти синну сол хурд мешавад, андаке калон шуда буд. Чунин бозёфтҳо назари олимонро ба фаъолияти ҷисмонӣ тағйир доданд. Акнун машқҳоро на танҳо барои дил ва мушакҳо муфид медонанд, балки онҳоро яке аз роҳҳои боэътимодтарини нигоҳ доштани равшании тафаккур ҳисоб мекунанд.
Маркази хотирае, ки калон шуд
Ин таҳқиқот таҳти роҳбарии Кирк Эриксон аз Донишгоҳи Питтсбург ва Артур Крамер аз Донишгоҳи Иллинойс соли 2011 дар маҷаллаи Proceedings of the National Academy of Sciences нашр шуд. Ихтиёриёни тақрибан 55 то 80-сола, ки мунтазам машқ намекарданд, ба таври тасодуфӣ ё ба барномаи пиёдагардӣ, ки сарборӣ тадриҷан то 40 дақиқа се маротиба дар як ҳафта мерасид, ё ба гурӯҳи муқоисавӣ, ки машқҳои кашиш ва тонусро иҷро мекард, тақсим карда шуданд. Пас аз як сол гиппокампи пиёдагардон тақрибан 2% калон шуд, дар гурӯҳи машқҳои кашиш бошад, тақрибан 1,4% хурд шуд. Дар асл пиёдагардӣ як-ду соли талафоти муқаррарии вобаста ба синну солро ба ақиб гардонд ва ин тағйирот бо натиҷаҳои беҳтар дар санҷиши хотираи фазоӣ ҳамроҳ буд.
Гиппокамп, ки аз сабаби шакли каҷаш аз калимаи юнонии «аспи баҳрӣ» ном гирифтааст, ба табдил додани таҷрибаи ҳаррӯза ба хотираҳои дарозмуддат ва ёфтани роҳ кӯмак мекунад. Он инчунин яке аз аввалин минтақаҳоест, ки дар бемории Алтсгеймер осеб мебинад. Дар одамони калонсоли бе деменсия он одатан ҳар сол тақрибан 1–2%-и ҳаҷмашро аз даст медиҳад, бинобар ин ҳатто афзоиши хурд ҳам аҳамият дорад.
Машқ дар дохили мағзи сар чӣ мекунад
Мағзи сар тақрибан 2%-и вазни баданро ташкил медиҳад, вале қариб 20%-и энергияи баданро сарф мекунад ва ба ҷараёни доимии хун вобаста аст. Машқҳои аэробӣ, яъне машқҳое, ки нафасро тез мекунанд, ба монанди босуръат қадам задан, велосипедронӣ ё шиноварӣ, дил ва рагҳои хунро мустаҳкам мекунанд ва метавонанд ҷараёни хунро ба баъзе қисмҳои мағзи сар, аз ҷумла гиппокамп, зиёд кунанд. Бо гузашти вақт онҳо инчунин ба назорати фишори хун, сатҳи қанди хун ва вазн кӯмак мерасонанд, ки ҳамаи инҳо ба рагҳои хурди мағзи сар таъсир мерасонанд.
Машқ кимиёи мағзи сарро низ тағйир медиҳад. Яке аз молекулаҳои бештар омӯхташуда омили нейротрофии мағзи сар ё BDNF (brain-derived neurotrophic factor) аст. Ин сафеда ба зинда мондани нейронҳо, рӯёнидани шохаҳои нав ва бунёди пайвандҳои мустаҳкамтар, ки синапс номида мешаванд, кӯмак мекунад. Дар таҳқиқоти Эриксон дар хуни пиёдагардоне, ки гиппокампашон бештар калон шуда буд, сатҳи BDNF низ одатан баландтар буд.
Дар ҳайвонот таъсир боз ҳам васеътар аст. Соли 1999 Ҳенриетте ван Прааг, Фред Гейҷ ва ҳамкоронашон аз Пажӯҳишгоҳи Солк дар Калифорния дар маҷаллаи Nature Neuroscience хабар доданд, ки дар гиппокампи мушҳое, ки ба онҳо чархи давидан дода шуда буд, нисбат ба мушҳои бе чарх хеле бештар нейронҳои нав пайдо мешуданд. Ин раванд нейрогенез номида мешавад. Оё дар одамони калонсол нейронҳои нав ҳамин тавр ба вуҷуд меоянд, то ҳол мавзӯи баҳс аст, вале таҷрибаҳо бо мушҳо нишон доданд, ки мағзи сари калонсол вобаста ба он ки бадан чӣ гуна истифода мешавад, тағйир ёфтанро идома медиҳад.
Тафаккури равшан ва кайфияти беҳтар
Баъзе фоидаҳо зуд зоҳир мешаванд. Таҳқиқот дар кӯдакон ва калонсолон нишон додааст, ки ҳатто як машғулияти мӯътадил, масалан тақрибан 20 дақиқа босуръат қадам задан, метавонад диққат ва малакаҳои зеҳниеро, ки барои банақшагирӣ, гузариш байни вазифаҳо ва муқовимат ба чизҳои парешонкунанда истифода мешаванд, яъне функсияҳои иҷроӣ-ро муваққатан беҳтар кунад. Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ қайд мекунад, ки фаъолияти мунтазами ҷисмонӣ рушди маърифатии кӯдакону наврасон ва саломатии маърифатии калонсолонро дастгирӣ мекунад.
Ҳаракат ба кайфият низ таъсир мерасонад. Тибқи маълумоти ССТ, фаъолияти ҷисмонӣ аломатҳои депрессия ва изтиробро коҳиш медиҳад, ва шарҳҳои бузурги озмоишҳои клиникӣ нишон додаанд, ки барномаҳои сохтории машқ метавонанд депрессияро ба таври назаррас сабук кунанд. Машқ ҷойи кӯмаки мутахассисро намегирад, вале барои бисёр одамон қисми муфиди он шуда метавонад.
Коҳиш додани хатари деменсия
Деменсия, яъне аз даст рафтани тадриҷии хотира ва тафаккур, ки ба зиндагии ҳаррӯза халал мерасонад, яке аз бузургтарин мушкилоти саломатии ҷаҳони пиршаванда аст. Соли 2024 комиссияи маҷаллаи Lancet оид ба пешгирии деменсия, гурӯҳи байналмилалии коршиносон таҳти роҳбарии Ҷилл Ливингстон аз Коллеҷи донишгоҳии Лондон, ба хулосае омад, ки тақрибан 45%-и ҳолатҳои деменсияро аз ҷиҳати назариявӣ бо роҳи бартараф кардани 14 омили хатари тағйирпазир пешгирӣ ё ба таъхир андохтан мумкин аст. Камҳаракатӣ яке аз онҳост ва дар қатори омилҳои дигар, ба монанди фишори баланди хун, диабети қанд, фарбеҳӣ, тамокукашӣ, депрессия ва ҷудоии иҷтимоӣ меистад, ки машқ ба беҳтар кардани баъзеи онҳо низ кӯмак мекунад.
Таҳқиқоти бузурги мушоҳидавӣ низ ба ҳамин самт ишора мекунанд. Соли 2022 муҳаққиқон таҳти роҳбарии Борха дел Посо Крус маълумоти 78 430 нафар калонсолонро аз UK Biobank, як таҳқиқоти калони тандурустии Бритониё, ки дар дасташон трекери фаъолият мебастанд, таҳлил карданд. Дар тӯли тақрибан ҳафт соли баъдӣ дар одамоне, ки дар як рӯз тақрибан 9800 қадам мегузоштанд, эҳтимоли пайдо шудани деменсия нисбат ба онҳое, ки хеле кам қадам мегузоштанд, тақрибан ду баробар камтар буд, ва ҳатто тақрибан 3800 қадам дар як рӯз бо хатари пасттар алоқаманд буд. Чунин таҳқиқот танҳо алоқамандиро нишон медиҳанд, на исботи сабабро: масалан, одамоне, ки дар марҳилаи ибтидоии деменсия қарор доранд, шояд танҳо камтар ҳаракат кунанд. Аммо натиҷаҳои онҳо ба натиҷаҳои озмоишҳо мувофиқанд.
Озмоишҳое, ки якчанд тағйироти солимро якҷоя мекунанд, низ умедбахшанд. Дар таҳқиқоти финландии FINGER, ки соли 2015 нашр шуд, одамони калонсоли дорои хатари баланди деменсия, ки ду сол барномаи иборат аз машқ, ғизои солим, машқи мағзи сар ва санҷиши саломатии дилро иҷро карданд, дар санҷишҳои тафаккур нисбат ба гурӯҳи муқоисавӣ, ки танҳо маслиҳатҳои умумии тиббӣ мегирифт, натиҷаи беҳтар нишон доданд.
Чӣ қадар ҳаракат кифоя аст?
Тавсияҳои ССТ, ки на танҳо барои мағзи сар, балки барои саломатии тамоми бадан таҳия шудаанд, ба калонсолон маслиҳат медиҳанд:
- дар як ҳафта на камтар аз 150–300 дақиқа ба фаъолияти аэробии мӯътадил, ба монанди босуръат қадам задан, ё 75–150 дақиқа ба фаъолияти шадид, ба монанди давидан, машғул шудан ё ҳардуро якҷоя кардан;
- на камтар аз 2 рӯз дар як ҳафта бо вазнҳо ё вазни бадани худ машқҳои мустаҳкамкунандаи мушакҳоро иҷро кардан;
- дар синни калонсолӣ барои пешгирии афтидан на камтар аз 3 рӯз дар як ҳафта машқҳои гуногуни тавозун ва қувватро илова кардан;
- вақти нишастаро маҳдуд карда, қисми онро бо ҳаракати ҳар гуна шиддат иваз кардан.
Барои кӯдакон ва наврасон ҳадаф ба ҳисоби миёна 60 дақиқа фаъолияти мӯътадил ё шадид дар як рӯз аст. Аммо тибқи арзёбии ССТ, қариб сеяки калонсолони ҷаҳон, яъне тақрибан 1,8 миллиард нафар, ҳатто тавсияи ҳадди ақалро иҷро намекунанд. Хушбахтона, ҳар гуна фаъолият аз набудани он беҳтар аст ва фоида аз тағйироти хурд оғоз меёбад. Одамоне, ки бемории дил ё дигар бемориҳои музмин доранд ё муддати дароз кам ҳаракат кардаанд, бояд бо табиб маслиҳат кунанд, ки чӣ гуна бехатар оғоз намоянд.
Он чи то ҳол номаълум аст
Саволҳо ҳанӯз зиёданд. Олимон то ҳол намедонанд, ки кадом навъи машқ барои мағзи сар беҳтарин аст, чӣ қадар лозим аст ё дар кадом синну сол бештар аҳамият дорад, ва натиҷаҳои озмоишҳои гуногун на ҳамеша мувофиқ буданд. Гузаронидани таҳқиқот оид ба машқ низ душвор аст: ихтиёриён ҳамеша медонанд, ки машқ мекунанд ё не, ва бисёр озмоишҳо хурд ё кӯтоҳмуддатанд. Ҳоло муҳаққиқон молекулаҳои сигналдиҳандаеро меомӯзанд, ки мушакҳои коркунанда ҷудо мекунанд ва дар мушҳо гӯё ба мағзи сар паём мерасонанд, ва инчунин месанҷанд, ки оё машқ метавонад заифшавиро дар одамоне, ки аллакай мушкилоти хотира доранд, суст кунад. Он чи ҳозир равшан аст, ин аст, ки мағзи сар қисми бадан аст ва ҳаракати мунтазам дар ҳар синну сол яке аз соддатарин роҳҳои ғамхорӣ ба ҳардуи онҳост.
Манбаъҳо: World Health Organization: Physical activity fact sheet; PNAS (2011), Erickson et al.: Exercise training increases size of hippocampus and improves memory; The Lancet (2024), Livingston et al.: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission; JAMA Neurology (2022), del Pozo Cruz et al.: Association of daily step count and intensity with incident dementia in 78,430 adults living in the UK; Nature Neuroscience (1999), van Praag, Kempermann & Gage: Running increases cell proliferation and neurogenesis in the adult mouse dentate gyrus. Тасвир: John Robert McPherson / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан