Braziliyada 115 million yil avval yashagan go'shtxo'r dinozavrning oyoq suyaklarida toshga aylangan qizil qon tanachalariga o'xshash tuzilmalar saqlanib qolgan. Ularning ichida gemoglobinning kislorod tashuvchi qismi bo'lgan gemdan hosil bo'lgan molekulalar bor. Bu haqda olimlar PNAS jurnalida xabar berdi.
Qazilmalarda qon hujayralari bo'lishi mumkin bo'lgan tuzilmalar ilgari ham tasvirlangan, biroq tanqidchilar ular ifloslanish yoki hujayraga o'xshab ketadigan minerallar bo'lishi mumkin, deb e'tiroz bildirgan. Avstraliyadagi Curtin universiteti olimi Kliti Grice boshchiligidagi jamoaning aytishicha, gemoglobindan hosil bo'lgan molekulalar shunday hujayralar ichida joylashganining ilk kimyoviy dalili aynan shu.
Suyaklar Braziliyaning shimoli-sharqida yashagan teropod Aratasaurus museunacionaliga tegishli. Suyaklarning tomir kanallarida, ya'ni bir paytlar qon tomirlari o'tgan yo'laklarda, tadqiqotchilar ko'plab mayda oval tuzilmalarni topdi va ularni qizil qon tanachalari deb hisoblaydi.
Molekulalarni kimyoviy xossalari va massasiga ko'ra ajratadigan suyuqlik xromatografiyasi va mass-spektrometriya suyakdan ajratib olingan asosiy halqasimon pigmentlar gem B va uning parchalanish mahsulotlari ekanini ko'rsatdi. Atrofdagi tog' jinsida esa o'simlik va bakteriyalarga xos xlorofill tipidagi pigmentlar topildi, bu esa tashqaridan ifloslanish ehtimoliga qarshi dalil bo'ladi. So'ng Raman spektroskopiyasi va elektron mikroskopiya gem signali hamda uning asosiy elementlari (temir, azot va uglerod) aynan oval hujayralarning o'zida joylashganini ko'rsatdi. Jamoa kollagenga xos aminokislotalarni ham aniqladi.
Marganesli vaqt kapsulasi
Hujayralar marganes oksidi minerali bo'lgan gausmanit bilan qoplangan va, aftidan, ularni aynan shu mineral barqarorlashtirgan. Mualliflar fikricha, dinozavr nobud bo'lganidan ko'p o'tmay kislorod kam, mikroblarga boy muhitda tezda ko'milib qolgan. "Bu natijalar gemoglobin kabi ayrim biomolekulalar geologik davrlar mobaynida saqlanib qola olmaydi, degan azaliy taxminlarni shubha ostiga qo'yadi", deydi Grice.
Mualliflarning o'zi ham qazilmalarda asl biomolekulalarni aniqlash hamon bahsli masala ekanini tan oladi: mo'rt birikmalar tez parchalanadi, namunani ifloslantirib qo'yish esa oson. Ularning xulosasi bitta hayvonning suyaklariga asoslangan va hozircha birorta mustaqil laboratoriya tahlilni takrorlab ko'rmagan.
Tadqiqotchilarning aytishicha, shu tarzda saqlanib qolgan gem olimlarga qirilib ketgan hayvonlarning qoni, moddalar almashinuvi va faollik darajasini o'rganish imkonini berishi mumkin. Ishda Yaponiya Dengiz va Yer fanlari va texnologiyalari agentligi, Braziliya Milliy muzeyi va Jons Xopkins universiteti ham ishtirok etgan.
Manbalar: Curtin University; Proceedings of the National Academy of Sciences (asl tadqiqot). Rasm: Curtin University.
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish