Ҳар сол дар моҳи ноябр болои Тошкандро ҳамон як пардаи хокистарранг мепӯшад. Кӯҳҳо аз уфуқ нопадид мешаванд, чароғҳои кӯча дар миёни туман хира месӯзанд ва барномаҳои сифати ҳаво ранги норинҷӣ ва сурх мегиранд. Аммо ин танҳо мушкили Тошканд нест. Аз Алмаато то Бишкек ва Душанбе миллионҳо сокини Осиёи Марказӣ зимистон бо яке аз олудатарин ҳавоҳои ҷаҳон нафас мекашанд ва рақамҳои нав нишон медиҳанд, ки вазъ бадтар шуда истодааст.
Тамоми минтақа зери як туман
Тибқи Гузориши ҷаҳонии сифати ҳаво барои соли 2025, ки ширкати швейтсарии IQAir омода кардааст, соли гузашта олудагӣ дар ҳамаи кишварҳои Осиёи Марказӣ афзудааст. Дар гузориш PM2.5, яъне зарраҳои хурдтар аз 2,5 микрометр пайгирӣ мешаванд; онҳо чунон майдаанд, ки аз шуш ба хун мегузаранд. Дар Тоҷикистон нишондиҳандаи миёнаи солона ба 57,3 микрограмм дар як метри мукааб расид (соли 2024 он 46,3 буд). Ин кишварро ба сеюмин давлати дорои олудатарин ҳаво дар ҷаҳон табдил дод ва аз тавсияи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ), ки 5 микрограмм аст, 11,5 маротиба зиёд мебошад. Дар Ӯзбекистон нишондиҳандаи миёна аз 31,4 ба 38,1 боло рафт.
Дар шаҳрҳо низ вазъ ҳамин аст. Охири моҳи ноябри соли 2025 Тошканд дар рейтинги онлайнии IQAir муддати кӯтоҳ дар байни шаҳрҳои калони дорои олудатарин ҳаво дар ҷаҳон ҷойи аввалро гирифт. Дар Алмаато зимистон сатҳи PM2.5 метавонад аз тавсияи СҶТ то 17 маротиба зиёд шавад. Дар Бишкек нишондиҳандаи шабонарӯзии зимистона аксар вақт аз 200 микрограмм дар як метри мукааб мегузарад. Шаҳри Қарағандаи Қазоқистон бо нишондиҳандаи миёнаи солонаи 72,6 олудатарин шаҳри минтақа ва 26-ум дар ҷаҳон шуд.
Дуд аз куҷо меояд
Бонки ҷаҳонӣ дар арзёбии худ оид ба Тошканд, ки соли 2024 нашр шуд, манбаъҳоро чен кардааст. Дар давоми сол тақрибан 28 фоизи PM2.5-и шаҳр аз гармкунии хонаҳо ва биноҳо, 16 фоиз аз нақлиёт ва 13 фоиз аз саноат мебарояд, чанги бо шамол бардошташуда бошад 36 фоизро ташкил медиҳад ва асосан ба тобистон рост меояд. Зимистон манбаи асосӣ гармкунӣ аст. Дар гузориш инчунин гуфта шудааст, ки 83 фоизи сокинони Тошканд дар минтақаҳои дорои ҳавои сахт олуда зиндагӣ мекунанд.
Дар тамоми минтақа вазъ монанд аст. Дар Бишкек тадқиқоти Барномаи рушди СММ (БРСММ) муайян кард, ки манбаи асосии ҳавои олуда ангиштест, ки дар оташдонҳои хонагӣ сӯзонда мешавад. Дар Алмаато ва Остона Бонки ҷаҳонӣ ба ангишт ишора мекунад, ки дар хонаҳо ва марказҳои барқу гармидиҳӣ сӯзонда мешавад. Ҷуғрофиё вазъро вазнинтар мекунад: Алмаато, Бишкек ва Душанбе дар домани кӯҳҳо ҷойгиранд ва зимистон қабати ҳавои гарм дар болои шаҳр ҳавои сарду дудолудро дар наздикии замин нигоҳ медорад. Ин ҳодисаро инверсияи ҳарорат меноманд.
Ин ба бадан ва мағзи сар чӣ таъсир мерасонад
PM2.5 дар шуш намемонад. Зарраҳо ба хун мегузаранд ва дар тамоми бадан илтиҳоб ба вуҷуд меоранд. СҶТ олудашавии ҳавои берунро бо бемориҳои дил, сактаи мағзи сар, саратони шуш ва бемориҳои музмини шуш мепайвандад ва ҳисоб мекунад, ки соли 2019 он дар ҷаҳон сабаби 4,2 миллион марги бармаҳал шудааст. Бештар аз ҳама кӯдакон, пиронсолон, занони ҳомила ва одамони гирифтори астма ё бемории дил зарар мебинанд.
Мағзи сар низ дар хатар аст. Сактаи мағзи сар яке аз роҳҳои асосиест, ки ҳавои олуда одамро мекушад. Соли 2020 комиссияи маҷаллаи Lancet оид ба деменсия олудашавии ҳаворо дар баробари фишори баланди хун ва тамокукашӣ ба рӯйхати омилҳои хатари деменсия, ки онҳоро кам кардан мумкин аст, илова кард. Ин робита то чӣ андоза қавӣ аст ва зарраҳо ба мағзи сар чӣ гуна таъсир мерасонанд, олимон ҳанӯз меомӯзанд.
Зараре, ки бо ҷони одамон ва пул чен мешавад
Тибқи арзёбии Бонки ҷаҳонӣ, соли 2021 PM2.5 дар ҳавои берун сабаби беш аз 65 000 марги бармаҳал дар Осиёи Марказӣ шудааст ва зарар ба саломатӣ барои минтақа солона 15–21 миллиард доллари ИМА арзиш дорад. Танҳо дар Тошканд ҳавои олуда бо тақрибан 3 000 марги бармаҳал дар як сол ва талафоти қариб 488 миллион доллар, яъне 0,7 фоизи иқтисоди Ӯзбекистон, алоқаманд аст. Дар Қазоқистон бонк солона беш аз 10 000 марги бармаҳал ва 10,5 миллиард доллар талафотро ҳисоб кардааст.
Чӣ кор карда мешавад ва шумо чӣ кор карда метавонед
Коршиносон дар бораи роҳҳои асосии ҳал якдиланд: иваз кардани оташдонҳои ангиштӣ бо газ, барқ ё насосҳои гармӣ, беҳтар гарм нигоҳ доштани хонаҳо, сӯзишвории тозатар ва нақлиёти ҷамъиятӣ, зиёд кардани истгоҳҳои назорат. Моҳи ноябри соли 2023 Бонки ҷаҳонӣ лоиҳаи 50 миллион доллариро барои беҳтар кардани сифати ҳаво дар Қирғизистон тасдиқ кард; он кумак ба оилаҳоро барои гузаштан ба гармкунии тозатар низ дар бар мегирад. Тағйирот суст пеш меравад, бинобар ин дар рӯзҳои дудолуд ҳифзи шахсӣ муҳим аст:
- Пеш аз баромадан ба кӯча, махсусан бо кӯдакон, барнома ё сомонаи сифати ҳаворо санҷед.
- Дар рӯзҳои бад тирезаҳоро пӯшида нигоҳ доред ва машқро дар дохили бино иҷро кунед.
- Агар муддати дароз дар берун будан лозим ояд, ниқоби FFP2 ё N95, ки ба рӯй зич мечаспад, қисми зиёди зарраҳои майдаро нигоҳ медорад.
- Агар астма, бемории дил ё дигар бемории музмин дошта бошед, аз духтуратон пурсед, ки ба мавсими дуд чӣ гуна омода шавед.
Ҳавои тоза айшу ишрат нест. Маълумоти Тошканд, Алмаато, Бишкек ва Душанбе мушкили умумиро бо сабабҳои умумӣ нишон медиҳад, пас роҳҳои ҳалле, ки дар як шаҳр натиҷа додаанд, метавонанд ба дигарон низ кумак кунанд.
Манбаъҳо: World Bank: Air Quality Assessment for Tashkent (2024); World Bank: Air Quality Management in Central Asia (2025); IQAir: World Air Quality Report 2025; WHO: Ambient (outdoor) air pollution fact sheet; World Bank: Cost-effective air quality management in Kazakhstan (2022); UNDP: Ditch coal from homes to tackle air pollution in Bishkek; The Lancet Commission on dementia prevention (2020). Тасвир: Muzaffar Murodovich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан