Қара өлім: оба жеті жылда Еуропа халқының жартысын қалай жалмады
Жұқпалы аурулар Мақала

Қара өлім: оба жеті жылда Еуропа халқының жартысын қалай жалмады

Zebiniso Umurzoqova 15 Jul, 2026 5 мин оқу

Қара өлім: Еуропадағы оба пандемиясы

Кіріспе

Қара өлім - 1346-1353 жылдары Еуропаны шарпыған бубонды оба пандемиясы. Ол адамзат тарихындағы ең қиратқыш әрі ең көп жан алған пандемиялардың бірі: 50 миллионға дейін адам көз жұмды, бұл XIV ғасырдағы Еуропа халқының шамамен жартысы. Ауруды Yersinia pestis бактериясы қоздырады; ол бүрге шағуы және ауа-тамшы жолымен жұғады. Қара өлім Еуропа тарихындағы аса маңызды оқиғалардың бірі болды әрі құрлықтың демографиясын, экономикасы мен мәдениетін ұзақ уақытқа өзгертті. Дәл содан екінші оба пандемиясы басталды. Төменде Қара өлім туралы бүгінде белгілі мәліметтерді егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Қара өлім обасының көзі мен шығу тегі

Оба - зоонозды Yersinia pestis бактериясы туғызатын жұқпалы ауру; ол әдетте ұсақ сүтқоректілер мен олардың бүргелерінде тіршілік етеді. Тарихымыздағы ең ірі пандемия, яғни Қара өлім, дәл осы Yersinia pestis салдарынан пайда болып, Еуропада 1346-1353 жылдар аралығында созылды. Пандемияның орасан демографиялық және әлеуметтік салдарына қарамастан, оның шығу тегі ұзақ уақыт жұмбақ күйінде қалды.  Екінші оба пандемиясының түп-тамыры туралы ұзақ таласқан. Ең танымал болжамдардың бірі оның көзін Шығыс Азиядан, нақтырақ айтқанда Қытайдан іздеді. Алайда бүгінге дейінгі жалғыз археологиялық дәлелдер Орталық Азиядан, қазіргі Қырғызстан жеріндегі Ыстықкөл маңынан табылды.  Оба шын мәнінде адам ауруы емес: бактерия дүние жүзіндегі жабайы кеміргіштер популяцияларында, яғни обаның табиғи ошақтарында сақталады. Демек, Ыстықкөл төңірегіндегі 1338-1339 жылдардағы эпидемияны туғызған көне орталықазиялық штамм да сондай ошақтардың бірінен шыққан болуы керек.

Себептері мен белгілері

Оба жұққан адамдарда бір күннен жеті күнге дейінгі инкубациялық кезеңнен кейін жедел қызбалы ауру және басқа да бейспецификалық жүйелік белгілер дамиды: температура кенет көтеріледі, қалтырау, бас пен дене ауыруы, әлсіздік, жүрек айнуы мен құсу байқалады.  Обаның бірнеше түрі бар. Мәселен, бубонды оба - ең жиі кездесетіні, ол жұқтырған бүргенің шағуынан жұғады. Оба таяқшасы Y. pestis шағу орнынан еніп, лимфа жүйесі (ақ қан түйіршіктері мен артық ұлпа сұйықтығын тасымалдайтын жүйе) арқылы ең жақын лимфа түйініне жетеді және сонда көбейеді. Түйін қатайып, ауырады; көпіршіктей ісінгені үшін оны «бубон» деп атайды. Инфекцияның кейінгі сатыларында қабынған лимфа түйіндері жарылып, іріңге (өлі лейкоциттерге) толы ашық жараға айналуы және өкпеге тарауы мүмкін: бұл обаның ауырырақ түрі, өкпе обасы. Адам денесі осындай бубондармен жабылады, ал бұл ақыр соңында өлімге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар өкпе обасы деп аталатын тағы бір түрі бар. Өкпе обасы, яғни өкпені зақымдайтын оба, аурудың ең қауіпті түрі. Инкубация небәрі 24 сағат болуы мүмкін. Өкпе обасымен ауырған кез келген адам ауруды тамшылар арқылы басқаларға жұқтыра алады. Ерте анықталып емделмеген өкпе обасы өліммен аяқталады. Дегенмен уақытылы, яғни белгілер басталғаннан кейінгі 24 сағат ішінде анықталып ем алса, сауығу мүмкіндігі жоғары.

Адам ағзасында шын мәнінде не болып жатады?

Ауру осыншама өлімші атанғаны үшін ағзада аса қиратқыш өзгеріс болуға тиіс. Бубондар пайда болғаннан кейін бактериялар лимфа түйіндерін жарып шығып, өміріміздің басты ағыны болған қан айналымына енеді. Қанға түскен соң олар сонша тез көбейеді, сол себепті иммундық жүйенің ауқымды әрі бақылаусыз жауабы іске қосылады; ол жауап мүшелер мен ұлпаларды зақымдайды. Нәтижесінде сепсис (ауруға бақылаусыз жауап), қанның тамыр ішінде ұюы және шок, яғни дене қызметі мен қимылдың жоғалуы байқалады. Инфекция өкпеге жетсе, өкпе обасы басталады: ол өкпе ұлпасын бұзып, бірнеше күн ішінде өлтіре алады. Бактерия денені сонша жылдам жаулап алғандықтан және емделмеген жағдайлар көбіне өліммен аяқталғандықтан, Қара өлім тарихтағы ең қатерлі аурулардың бірі ретінде танылды.

Еуропада үдеріс қалай өтті?

Оба Еуропаға 1347 жылдың қазанында, Қара теңізден келген 12 кеме Сицилиядағы Мессина портына тірелгенде кірді. Айлаққа жиналған жұртты сұмдық көрініс күтіп тұрған еді: кемелердегі теңізшілердің көбі өлген, тірі қалғандары ауыр халде, денелері қан мен ірің ағып тұрған қара жарамен көмкерілген.  Келесі бес жылда Қара өлім Еуропада 20 миллионнан астам адамның, яғни құрлық халқының үштен біріне жуығының өмірін жалмады.

Адамдар бұл өлімші дертке қалай жауап берді?

Дәрігерлер дөрекі әдістерге сүйенді: «дене сұйықтықтарын тепе-теңдікке келтіру» үшін қан тамырларын кесті немесе улы зат шықсын деп қараюға айналған лимфа түйіндерін (бубондарды) тілді.  Аурудың биологиясын түсінбегендіктен, көпшілік Қара өлімді сараңдық пен дүниеқұмарлық сияқты күнәлар үшін берілген құдай жазасы деп санады. Осы логика бойынша обаны жеңудің жалғыз жолы Құдайдың кешірімін алу еді. 

Біреулер Қара өлім әкелген үрей мен белгісіздікке көршілеріне тап беріп жауап қайтарды; енді біреулер ішке бұрылып, өз жанының халіне алаңдады. Оба ешқашан толық аяқталған жоқ, жылдар өте қайта оралды. Бірақ Еуропаның порт қалаларының билігі оның таралуын баяулата алды: келген теңізшілер ауру алып жүрмегені анық болғанша оқшауланды, яғни оқшаулауға сүйенген әлеуметтік қашықтық пайда болды. Алғашында теңізшілер кемелерінде 30 күн ұсталды, кейін бұл мерзім 40 күнге ұзартылды; «карантин» сөзі осыдан шыққан.

Цифрлық заманда обаның алдын алу

Қоғамдық денсаулық сақтау мекемелері бұл ауруды бақылап, алдын алуға қанша тырысса да, әлемнің түкпір-түкпірінен оба ошақтары туралы хабар келіп жатыр. АҚШ, Қытай, Үндістан, Вьетнам, Конго Демократиялық Республикасы, Перу және Мадагаскар жыл сайын оба жағдайларын растайтын елдер қатарында; олардың климаты, денсаулық сақтау инфрақұрылымы, эпидбақылау бағдарламалары мен әлеуметтік-экономикалық жағдайы әртүрлі болғандықтан, алдын алу стратегиялары да, өршулердің ауырлығы да әр жерде өзгеше. 

Бубонды обаны емдеу едәуір жақсарды: стрептомицин, гентамицин және доксициклин сияқты антибиотиктер ерте берілсе тиімді. Жұғу жолдарын жақсы түсінуге негізделген қоғамдық денсаулық сақтау стратегиялары адамның кеміргіш иелерімен және олардың бүргелерімен байланысын азайтуға бағытталған. Оба әлі де эндемиялық болып қалған аймақтарда эпидбақылау бағдарламалары мен зиянкестермен күрес өршудің алдын алуда шешуші рөл атқарады.

Әдебиеттер:

History. (n.d.). Black Death. In History. Retrieved September 29, 2025,

https://www.history.com/articles/black-death

Siuda, F., & Sunde, U. (2021). Disease and demographic development: The legacy of the plague. Journal of Economic Growth, 26, 1-30. https://doi.org/10.1007/s10887-020-09185-4

Jedwab, R., Johnson, N. D., & Koyama, M. (2019). Pandemics, places, and populations: Evidence from the Black Death  https://doi.org/10.1007/s10887-020-09185-4

World Health Organization. (2022, July 7). Plague [Fact sheet]. Retrieved September 29, 2025, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague

Schmid, B. V., Büntgen, U., Easterday, W. R., Ginzler, C., Walløe, L., Bramanti, B., & Stenseth, N. C. (2015). Climate-driven introduction of the Black Death and successive plague reintroductions into Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America https://doi.org/10.1073/pnas.1412887112

Spyrou, M. A., Musralina, L., Gnecchi Ruscone, G. A., Kocher, A., Borbone, P., Khartanovich, V. I., Buzhilova, A., Djansugurova, L., Bos, K. I., Kühnert, D., Haak, W., Slavin, P., & Krause, J. (2022). The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia. Nature https://doi.org/10.1038/s41586-022-04800-3


Қара өлім бубонды оба Еуропадағы Қара өлім 1346-1353 жылдардағы оба пандемиясы Yersinia pestis орта ғасырлардағы пандемия оба тарихы бүрге және егеуқұйрық оба Қара өлімнен қайтыс болғандар орта ғасырлардағы Еуропа індеттер тарихы

Бұл жазбамен бөлісу:

Ұнайды (Мақалаларды ұнату үшін жүйеге кіріңіз)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру

Ұқсас мақалалар