Кара өлүм: Европадагы чума пандемиясы
Киришүү
Кара өлүм - 1346-1353-жылдары Европаны каптаган бубон чумасынын пандемиясы. Ал адамзат тарыхындагы эң кыйратуучу жана эң көп жан алган пандемиялардын бири: 50 миллионго чейин адам көз жумган, бул XIV кылымдагы Европа калкынын болжол менен жарымы. Ооруну Yersinia pestis бактериясы козгойт; ал бүргөнүн чагуусу жана аба-тамчы жолу менен жугат. Кара өлүм Европа тарыхындагы эң маанилүү окуялардын бири болуп, континенттин демографиясын, экономикасын жана маданиятын узак убакытка өзгөрттү. Так ошондон экинчи чума пандемиясы башталган. Төмөндө Кара өлүм жөнүндө бүгүн белгилүү болгон маалыматтарды кеңири карайбыз.
Кара өлүм чумасынын булагы жана келип чыгышы
Чума - зооноздук Yersinia pestis бактериясы козгогон жугуштуу оору; ал көбүнчө майда сүт эмүүчүлөрдө жана алардын бүргөлөрүндө жашайт. Тарыхыбыздагы эң ири пандемия, б.а. Кара өлүм, дал ушул Yersinia pestis себебинен пайда болуп, Европада 1346-1353-жылдары уланган. Пандемиянын алп демографиялык жана коомдук кесепеттерине карабастан, анын келип чыгышы көпкө чейин табышмак бойдон калды. Экинчи чума пандемиясынын тамыры тууралуу узак талашылып келген. Эң кеңири тараган божомолдордун бири анын булагын Чыгыш Азиядан, тактап айтканда Кытайдан издеген. Бирок бүгүнкү күнгө чейин жеткиликтүү жалгыз археологиялык далилдер Борбордук Азиядан, азыркы Кыргызстандын аймагындагы Ысык-Көлдүн жээгинен табылган. Чума чындыгында адамдын оорусу эмес: бактерия дүйнө жүзү боюнча жапайы кемирүүчүлөрдүн популяцияларында, башкача айтканда чуманын табигый очокторунда сакталат. Демек, Ысык-Көлдүн айланасында 1338-1339-жылдардагы эпидемияны пайда кылган байыркы борбордук азиялык штамм да ошондой очоктордун биринен чыккан болушу керек.
Себептери жана белгилери
Чума жуккан адамдарда бир күндөн жети күнгө чейинки инкубация мезгилинен кийин курч ысытмалуу оору жана башка спецификалык эмес системалык белгилер өнүгөт: температура күтүүсүз көтөрүлөт, калтырак, баш жана дене ооруу, алсыздык, көңүл айнуу жана кусуу байкалат. Чуманын бир нече түрү бар. Мисалы, бубон чумасы - эң кеңири таралганы, ал жуктурулган бүргөнүн чагуусунан жугат. Чума таякчасы Y. pestis чаккан жерден кирип, лимфа системасы (ак кан клеткаларын жана ашыкча ткань суюктугун ташыган система) аркылуу эң жакынкы лимфа түйүнүнө жетет жана ошол жерде көбөйөт. Түйүн катып, ооруйт; көбүктөй шишигени үчүн аны «бубон» деп аташат. Инфекциянын кийинки баскычтарында сезгенген лимфа түйүндөрү жарылып, ириңге (өлгөн лейкоциттерге) толгон ачык жарага айланышы жана өпкөгө тарашы мүмкүн: бул чуманын оорураак түрү, өпкө чумасы. Адамдын денеси ушундай бубондор менен капталат, бул акыры өлүмгө алып келиши мүмкүн. Мындан тышкары, өпкө чумасы деп аталган дагы бир түрү бар. Өпкө чумасы, б.а. өпкөнү жабыркаткан чума, оорунун эң коркунучтуу түрү. Инкубация болгону 24 саат болушу мүмкүн. Өпкө чумасы менен ооруган ар бир адам ооруну тамчылар аркылуу башкаларга жуктура алат. Эрте аныкталып дарыланбаган өпкө чумасы өлүм менен аяктайт. Ошентсе да өз убагында, б.а. белгилер башталгандан кийинки 24 саат ичинде аныкталып дарыланса, айыгуу мүмкүнчүлүгү жогору.
Адамдын организминде чындыгында эмне болот?
Оору мынчалык өлүмгө алып келүүчү аталышы үчүн организмде өтө кыйратуучу өзгөрүү болушу керек. Бубондор пайда болгондон кийин бактериялар лимфа түйүндөрүн жарып чыгып, өмүрүбүздүн негизги агымы болгон кан айланууга кирет. Канга түшкөндөн кийин алар ушунчалык тез көбөйгөндүктөн, иммундук системанын масштабдуу жана көзөмөлсүз жообун ойготот; ал жооп органдарды жана ткандарды жабыркатат. Натыйжада сепсис (ооруга көзөмөлсүз жооп), кандын тамыр ичинде уюшу жана шок, б.а. дене кызматынын жана кыймылдын жоголушу байкалат. Инфекция өпкөгө жетсе, өпкө чумасы башталат: ал өпкө тканын бузуп, бир нече күндүн ичинде өлтүрө алат. Бактерия денени ушунчалык тез багынтканы жана дарыланбаган учурлар көбүнчө өлүм менен аяктаганы үчүн Кара өлүм тарыхтагы эң өлүмгө алып келүүчү оорулардын бири катары атакка ээ болгон.
Европада процесс кандай өткөн?
Чума Европага 1347-жылдын октябрында, Кара деңизден келген 12 кеме Сицилиянын Мессина портуна токтогондо кирген. Айлакка чогулган элди коркунучтуу көрүнүш күтүп турган: кемелердеги деңизчилердин көбү өлүп калган, тирүү калгандары оор абалда болуп, денелери кан менен ириң агып турган кара жаралар менен капталган эле. Кийинки беш жылда Кара өлүм Европада 20 миллиондон ашуун адамдын, б.а. континент калкынын үчтөн бирине жакынынын өмүрүн алган.
Адамдар бул өлүмгө алып келүүчү ооруга кандай жооп кайтарган?
Дарыгерлер орой ыкмаларга таянган: «дене суюктуктарын тең салмакка келтирүү» үчүн кан тамырларды кесишкен же уу чыксын деп карарган лимфа түйүндөрүн (бубондорду) тилишкен. Оорунун биологиясын түшүнбөгөндүктөн, көпчүлүк Кара өлүмдү ач көздүк жана дүнүйөкорлук сыяктуу күнөөлөр үчүн берилген кудайдын жазасы деп эсептеген. Ушул логика боюнча чуманы жеңүүнүн бирден-бир жолу Кудайдын кечиримин алуу болгон.
Кээ бирөөлөр Кара өлүм алып келген үрөй учуруу менен белгисиздикке кошуналарына асылуу менен жооп кайтарышты; башкалары ичине бурулуп, өз жанынын абалына кайгырышты. Чума эч качан толук аяктаган жок жана жылдар өткөндөн кийин кайрадан кайтып келди. Бирок Европанын порт шаарларынын бийлиги анын жайылышын жайлата алды: келген деңизчилер оору алып жүрбөгөнү анык болгонго чейин обочолонтулган, ошентип обочолонууга таянган социалдык аралык пайда болгон. Адегенде деңизчилер кемелеринде 30 күн кармалган, кийин бул мөөнөт 40 күнгө узартылган; «карантин» деген сөз ушундан келип чыккан.
Санарип доордо чуманын алдын алуу
Коомдук саламаттык сактоо мекемелери бул ооруну байкоого жана алдын алууга канчалык аракет кылса да, дүйнөнүн ар кайсы бурчунан чума очоктору тууралуу кабарлар келе берет. АКШ, Кытай, Индия, Вьетнам, Конго Демократиялык Республикасы, Перу жана Мадагаскар жыл сайын чума учурларын тастыктаган өлкөлөрдүн катарында; алардын климаты, саламаттык сактоо инфраструктурасы, көзөмөл программалары жана социалдык-экономикалык шарттары ар башка болгондуктан, алдын алуу стратегиялары да, ооруунун күчөшүнүн оордугу да ар бир учурда өзгөчө.
Бубон чумасын дарылоо кыйла жакшырды: стрептомицин, гентамицин жана доксициклин сыяктуу антибиотиктер эрте берилсе натыйжалуу. Жугуу жолдорун жакшы түшүнүүгө негизделген коомдук саламаттык сактоо стратегиялары адамдын кемирүүчү ээлер жана алардын бүргөлөрү менен байланышын азайтууга багытталган. Чума дагы эле эндемиялык бойдон калган аймактарда көзөмөл программалары жана зыянкечтерге каршы күрөш очоктордун алдын алууда чечүүчү мааниге ээ.
Адабияттар:
History. (n.d.). Black Death. In History. Retrieved September 29, 2025,
https://www.history.com/articles/black-death
Siuda, F., & Sunde, U. (2021). Disease and demographic development: The legacy of the plague. Journal of Economic Growth, 26, 1-30. https://doi.org/10.1007/s10887-020-09185-4
Jedwab, R., Johnson, N. D., & Koyama, M. (2019). Pandemics, places, and populations: Evidence from the Black Death https://doi.org/10.1007/s10887-020-09185-4
World Health Organization. (2022, July 7). Plague [Fact sheet]. Retrieved September 29, 2025, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague
Schmid, B. V., Büntgen, U., Easterday, W. R., Ginzler, C., Walløe, L., Bramanti, B., & Stenseth, N. C. (2015). Climate-driven introduction of the Black Death and successive plague reintroductions into Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America https://doi.org/10.1073/pnas.1412887112
Spyrou, M. A., Musralina, L., Gnecchi Ruscone, G. A., Kocher, A., Borbone, P., Khartanovich, V. I., Buzhilova, A., Djansugurova, L., Bos, K. I., Kühnert, D., Haak, W., Slavin, P., & Krause, J. (2022). The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia. Nature https://doi.org/10.1038/s41586-022-04800-3
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү