Биполярлық бұзылыс: бір бөлмедегі жарық пен қараңғылық
Жалғыз шам жанып тұрған бөлмені елестетіңіз, бірақ ол бірде жанады, бірде сөнеді. Бір сәт бұрын жарық айналаны толтырып, бөлмеге қуат сыйлап тұрған, келесі сәтте бөлмені қараңғылық жұтып қойды. Биполярлық бұзылыспен өмір сүретін адамның миында шамамен осындай үдеріс жүреді. Ауру эмоциялық көтерілу мен терең құлдырау циклдерімен жүреді, әр цикл психикаға, қарым-қатынасқа және қарапайым күнделікті тіршілікке соққы береді.
Биполярлық бұзылыс дегеніміз не?
Биполярлық бұзылыс ауыр, қайталанбалы аффективті бұзылыстар қатарына жатады: көңіл күй, қуат деңгейі мен белсенділік мұнда өте үлкен ауқыммен ауытқиды. Бұл әркімге таныс көңіл күй өзгерістері емес. Мұндағы ығысулар шектен тыс, ұзаққа созылады және әдетте өмірді бұзады. Эпизодтар екі түрге бөлінеді: мания немесе гипомания (эмоциялық көтерілулер) және депрессия (құлдыраулар). Ауру созылмалы, яғни адаммен өмір бойы бірге жүреді, бірақ нақты диагноз бен дұрыс терапия арқылы оны бақылауда ұстауға болады.
Мания мен гипомания
Мания көңіл күй көтерілуінің ең күшті түрі. Ол адамды импульсивті әрекеттер мен қауіпті шешімдерге итермелейді, ұйқы қажеттілігін күрт азайтады, тіпті сандырақ немесе галлюцинациямен өтетін психозға дейін жеткізуі мүмкін. Маниакалды эпизод кемінде бір апта созылады және адамның қауіпсіздігі үшін жиі ауруханаға жатқызуды талап етеді. Мысалы, мания үстіндегі адам өзінде адам шамасынан тыс қабілет бар деп сенеді, ақшаны есепсіз шашады немесе өзін жеңілмейтіндей сезініп, күндеп демалмайды.
Гипомания манияның жұмсақтау түрі. Онда әдетте ауруханаға жату қажет емес, дегенмен мінез-құлық пен көңіл күй айналадағыларға байқалатындай өзгереді. Адам қуат толқынын, шығармашылық серпінді, ерекше өнімділікті сезінеді: бірінен соң бірін жазады, ауқымды жобаларға кіріседі, кенеттен сапарға шығады. Сырттан қарағанда гипомания сәтті кезең болып көрінеді, бірақ ол қалжыраумен аяқталады және жиі депрессиялық эпизодтың алдын алады.
Биполярлық бұзылыстағы депрессия
Биполярлық бұзылыстағы депрессиялық эпизодтар сырттай униполярлық депрессияға ұқсайды, бірақ олар кезектесіп келетін циклдің бір бөлігі. Бұл фазада адамды бүкіл болмысын қамтитын мұң мен үмітсіздік басады, бұрын қуантқан нәрсеге қызығушылық жоғалады, ұйқы мен тәбет бұзылады, шаршау меңдейді. Симптомдар апталар мен айлар бойы сақталып, күнделікті тіршілікті қатты бұзады. Кәдімгі мұңнан айырмашылығы, биполярлық депрессия ауыр өтуі, ал емделмесе өмірге қауіпті болуы мүмкін.
Биполярлық бұзылыстың түрлері
Клиницистер эпизодтардың ауырлығы мен көрінісіне қарап биполярлық бұзылыстың үш негізгі түрін ажыратады:
I типті биполярлық бұзылыс: кемінде бір толық маниакалды эпизодпен анықталады. Депрессиялық эпизодтар жиі кездеседі, бірақ диагноз үшін міндетті емес. Мания кезінде психотикалық симптомдар пайда болуы мүмкін.
II типті биполярлық бұзылыс: кемінде бір гипоманиакалды және бір ірі депрессиялық эпизодпен сипатталады. I типтен айырмашылығы, толық мания ешқашан болмайды, бірақ депрессия әдетте ұзаққа созылады және адамды қатты әлсіретеді.
Циклотимия: толық диагностикалық өлшемдерге жетпейтін гипоманиакалды және депрессиялық симптомдардың кезектесуін білдіреді. Симптомдар ересектерде кемінде екі жыл, балалар мен жасөспірімдерде кемінде бір жыл сақталуы тиіс.
Диагноз қоюдағы қиындықтар
Биполярлық бұзылысқа диагноз қою күрделі және дәрігерлер дұрыс жауапқа әрдайым дерлік кешігіп келеді. Қан анализі де, ми суреті де ауруды растай алмайды. Сүйенетіні: клиникалық анамнез, құрылымдалған сұхбаттар және симптомдарды уақыт бойы бақылау. Көпшілікке алдымен униполярлық депрессия диагнозы қойылады, өйткені биполярлық бұзылыс дәл депрессиялық эпизодтардан басталады. Зерттеулер көрсеткендей, дұрыс диагнозға дейін бес жылдан он жылға дейін уақыт өтуі мүмкін. Гипомания үнемі назардан тыс қалады: адамның өзі оны клиникалық мәселе емес, өнімділік пен шығармашылық кезеңі деп қабылдайды. Жағдайды мазасыздық бұзылыстары, НЖГБ (назар жетіспеушілігі және гиперbelсенділік бұзылысы) немесе тәуелділік сияқты қатарлас аурулар одан әрі шатастырады.
Биполярлық бұзылысты емдеу
Биполярлық бұзылысты басқару екі үлкен кезеңнен тұрады: жедел жағдайды басу және ұзақ мерзімді қолдаушы терапия. Жедел терапия ағымдағы эпизодты, ол маниакалды, гипоманиакалды, депрессиялық немесе аралас болсын, тұрақтандырады. Психозбен өтетін ауыр манияда ауруханасыз болмайды. Ұзақ мерзімді кезеңнің міндеті басқаша: қайталануға жол бермеу, қалпына келуді қолдау және өмір сапасын қайтару. Емдеудің негізі дәрі-дәрмек. Әдетте нормотимиктер, соның ішінде литий, вальпроат және ламотриджин, сондай-ақ кветиапин немесе оланзапин тәрізді антипсихотиктер тағайындалады. Литий алтын стандарт болып қала береді: ол манияға да, депрессияға да қарсы жұмыс істейді, оның үстіне суицид қаупін төмендетеді.
Психоәлеуметтік араласулар да маңыздылығы жағынан кем түспейді. Психобілім беру эпизодтың ерте белгілерін тануға үйретеді және дәрі қабылдауды тастамауға көмектеседі. Когнитивті-мінез-құлықтық терапия, отбасыға бағдарланған терапия және әлеуметтік ырғақтар терапиясы күресу дағдыларын нығайтады әрі тұрақты күн тәртібін ұстап тұрады. Өмір салты да өз рөлін ойнайды: біркелкі ұйқы режимі, дене жүктемесі, дұрыс тамақтану, алкоголь мен есірткіден бас тарту өршу қаупін азайтады.
Хабардарлық неге маңызды
Биполярлық бұзылыс дүние жүзінде миллиондаған адамға әсер етеді. АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттарының деректері бойынша, бұл диагнозбен 50 миллионнан астам адам өмір сүреді. Ал статистиканың артында өзінің жарық пен қараңғылық циклдерінен өтіп жатқан, әдетте айналасынан түсіністік таппайтын нақты адам тұр. Стигма мен кешіккен диагноз болжамды нашарлатады, ал жанашырлық, дер кезіндегі көмек және хабардарлық көп нәрсені өзгертуге қауқарлы. Биполярлық бұзылыс туралы ашық әңгіме жаңсақ түсініктерді бұзады, ерте емделуге түрткі болады және бізге қарапайым шындықты еске салады: психикалық қиындыққа тап болғандарды қолдау ортақ парызымыз.
Қорытынды
Биполярлық бұзылыс жай ғана көңіл күй ауытқуы емес. Бұл өмір бойы жалғасатын және мұқият басқаруды талап ететін психикалық ауру. Мания мен депрессия эпизодтары әбден қалжыратады, бірақ тиімді емдеу әдістері бар және олар толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді. Көмектің іргетасы дәрі-дәрмектен, психотерапиядан, өмір салтындағы өзгерістерден және сенімді ортадан құралады. Биполярлық бұзылыс туралы көбірек білген сайын және онымен өмір сүретіндерге адами қараған сайын біз психикалық денсаулық физикалық денсаулықпен тең бағаланатын қоғам құрамыз. Бұл аурудағы жарық пен қараңғылық тепе-теңдігі бізге қарапайым нәрсені еске салады: дұрыс қолдау болса, қалпына келу мен төзімділік ең ауыр сәттерде де мүмкін.
Дереккөздер:
Grande, I., Berk, M., Birmaher, B., & Vieta, E. (2016).
Bipolar disorder. The Lancet, 387(10027), 1561-1572. Bipolar disorder - Symptoms and causes. (n.d.).
Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bipolar-disorder/symptoms-causes/syc-20355955 Website, N. (2025, May 1).
Bipolar disorder. nhs.uk. https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/bipolar-disorder/ Bipolar disorder. (n.d.).
National Institute of Mental Health (NIMH). https://www.nimh.nih.gov/health/topics/bipolar-disorder
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру