Сиз азыр аң-сезимдүүсүз. Илим анын себебин али түшүндүрө элек
Автор: Манзура Тораева
Аң-сезим деген эмне?
Сөздүктөгү аныктамасы боюнча, аң-сезим деп ар бир адамдын өз жашоосу жана айланасындагы дүйнө жөнүндөгү тикелей, интуитивдик же рефлексивдик билимин айтышат. Нейробиологдор аны так кантип аныктоо керектиги боюнча бир пикирге келе элек, бирок адамдын аң-сезими бар-жогун баалоодо алардын көпчүлүгү бир негизги белгини мойнуна алат: субъективдик байланыш. Бул өзүнүн психикалык абалдарын өзүнө таандык кыла билүү, мисалы, «мен бул музыканы угуп жатам» же «мен бул сүрөттү көрүп жатам» деп тааный алуу дегенди билдирет.
Бул жөндөм сөзсүз түрдө сөз аркылуу берилбейт. Ал сүйлөй албаган адамдарда да бар. Ымыркайларда, афазия сыяктуу оорулардын кесепетинен тилин жарым-жартылай же толук жоготкон адамдарда, ошондой эле шимпанзени кошкондо, башка жаныбар түрлөрүндө да байкалат. Демек, аң-сезим тилге эмес, кабылдоонун өзүнө байланыштуу.
Аң-сезимдин артындагы мээ тармактары
Дени сак адамдарды жана мээ жаракаты, эпилепсия же операциянын кесепетинен аң-сезими өзгөргөн бейтаптарды изилдөө бир нерсени көрсөттү: аң-сезимди мээнин бир гана аймагы жаратпайт. Ал өз ара байланышкан бир нече ири мээ тармагынын аракеттенүүсүнөн келип чыгат.
Алардын эң маанилүүлөрүнүн бири, мээнин алдыңкы бөлүгүндөгү фронталдык кабыктар (frontal cortex), чечим кабыл алуу жана пландаштыруу сыяктуу жогорку когнитивдик функцияларга жооп берет. Баш сөөктүн жогорку жана арткы бөлүгүнө жакын жайгашкан париеталдык кабыктар (parietal cortex) сезүү органдарынан келген маалыматты бириктирип, мейкиндикти кабылдоону жана көңүл бурууну башкарат. Ал эми баарын төмөн жактан байланыштырып турган борбордук таламус, башкача айтканда ретикулярдык формация, мээ менен жүлүндүн жогорку учунун ортосунда жайгашкан түзүлүш: ал уйку менен ойгонуу циклин, дене турпатын, кыймылды жана көңүл бурууну камтыган негизги өмүрлүк функцияларды жөнгө салат.
Аң-сезим чындыгында кантип пайда болот?
Эң кеңири таралган түшүндүрмө, бул глобалдык нейрондук жумуш мейкиндиги теориясы (global neural workspace theory). Аны 1990-жылдардын аягында француз нейробиологдору Станислас Деэн, Лионель Наккаш жана Жан-Пьер Шанжё сунуштаган. Бул теория боюнча, мээ адегенде аң-сезимсиз иштеткен сезүү маалыматы глобалдык нейрондук жумуш мейкиндиги деп аталган өзгөчө ири тармакка киргенде гана аң-сезимге чыгат.
Бул мейкиндик мээнин алдыңкы жана арткы бөлүктөрүн камтып, нейрондордун ортосундагы аксон деп аталган узун байланыштарга таянат. Маалымат ушул мейкиндикке киргенде, ал бир эле учурда бардык психикалык жөндөмдөргө жеткиликтүү болуп калат: көңүл бурууга, эс тутумга, пландаштырууга, тилге. Ушул жеткиликтүүлүк, бул көз караш боюнча, бир нерсени аң-сезимдүү кабылдоо дегендин өзү.
Теория аң-сезим үчүн эки шарттын бир убакта аткарылышы керек деп эсептейт. Биринчиси, ретикулярдык формация мээ кабыгын активдештирип турган жалпы сергектик абалы. Экинчиси, мээнин алдыңкы жана арткы бөлүктөрүнүн ортосундагы алыскы нейрондук байланыш. Экөөнүн бири бузулса, мисалы, ошол байланыштарды үзгөн мээ жаракаты аркылуу же кээ бир эпилепсиялык кармоолордо болуучу нейрондордун ашыкча күчөгөн разряды аркылуу, аң-сезим жоголот. Мунун баары ретикулярдык формация мүлдө туура иштеп турганда да боло берет.
Атаандаш теориялар: термостаттын аң-сезими болушу мүмкүнбү?
Глобалдык жумуш мейкиндиги теориясынын олуттуу атаандашы бар. 2004-жылы италиялык нейробиолог жана психиатр Жулио Тонони интеграцияланган маалымат теориясын (integrated information theory) сунуштаган, ал таптакыр башка жолду тандаган. Бул теория мээнин активдүүлүгүнөн баштап, кайсы үлгүлөр аң-сезимге дал келерин издебейт: ал аң-сезимдин өзүнүн математикалык аныктамасынан башталат.
Тонони аң-сезимди маалыматты бириктире алган каалаган физикалык түзүлүштө пайда болуучу эмерженттик касиет катары аныктайт. Эң маанилүүсү, бул аныктама мээге гана эмес, маалыматты иштеткен ар кандай системага тиешелүү. Системанын аң-сезим деңгээли ал иштете алган маалыматтын көлөмүнө жана ошол маалыматты бир убакта ар кандай масштабда, жергиликтүү жана глобалдык деңгээлде салыштыра билүү жөндөмүнө көз каранды болот.
Бул нейробиологдор мээден байкаган нерселерге сөзсүз каршы келбейт. Бирок андан талаштуу жыйынтык чыгат: мындай негизде термостат же фотодиод сыяктуу жөнөкөй жасалма системалар да формалдуу түрдө белгилүү бир деңгээлде аң-сезимдүү болуп саналат. Көптөгөн нейробиологдор муну түшүнүктүн кабыл алгыс кеңейтилиши деп эсептешет, ошондуктан бул тармактагы эң талаштуу маселелердин бири бойдон калууда.
Деэн жана анын кесиптештери иштеп чыккан үчүнчү таасирдүү түшүндүрмө кээде глобалдык жумуш мейкиндиги моделинин тактоосу катары каралат. Ага ылайык, аң-сезим мээде кеңири жайылган күйүү (ignition) учурларына дал келет: ошондо префронталдык кабыкты борборго алган тармак бир маалыматты күтүлбөгөн жерден бүт мээге таратат. Мындай күйүү учурлары мээни сканерлөөдө көрүнөт жана адам бир нерсени аң-сезимдүү түшүнгөн учурга ишенимдүү дал келет.
Эмне үчүн аң-сезим толук түшүндүрмөгө моюн сунбайт
Чыныгы жетишкендиктерге карабастан, аң-сезимдин нейроилими али башталгыч баскычта. Аң-сезим кайсы бир теория камтыгандан алда канча кеңири көрүнүш болушу ыктымал: ага эс тутум, көңүл буруу, ниет, эмоциялык боёк жана социалдык таанып-билүү да кирет. Терең суроо болсо ушул бойдон калууда: миллиарддаган нейрондун чогуу иштеши эмне үчүн субъективдик тажрыйба жаратат, эмне үчүн эч нерсе эмес, дал сен болуп сезүү деген нерсе бар? Бул бүткүл илимдеги эң терең чечилбеген маселелердин бири.
Маселе жалаң философиялык эмес. Аң-сезимди түшүнүү кома, вегетативдик абал жана локк-ин синдрому (locked-in syndrome) сыяктуу аң-сезим бузулууларын аныктоого жана дарылоого түздөн-түз таасир этет. Ал жасалма интеллектти кантип өнүктүрүп, кантип баалаарыбызды аныктайт. Ошондой эле бейтаптардын, жаныбарлардын, келечекте балким жасалма интеллект системаларынын укуктары жана жыргалчылыгы жөнүндөгү этикалык суроолордун негизинде турат.
Изилдөөлөр уланган сайын бир нерсе анык: аң-сезим суроосу илимди өз чегине карай түртө берет жана бизди мээ кантип иштээрин гана эмес, жалпы эле бир нерсени сезүү деген эмне экенин кайра карап чыгууга мажбурлайт.
Шилтемелер
Scientific American (2025, April 30). Where does consciousness come from? Two Neuroscience Theories Go Head-to-Head. https://www.scientificamerican.com/article/where-does-consciousness-come-from-two-neuroscience-theories-go-head-to-head/
Neuroscience News (2023, May 20). The neuroscience behind our conscious reality. https://neurosciencenews.com/consciousness-neuroscience-23299/
Paris Brain Institute. Consciousness. https://parisbraininstitute.org/brain-function-cards/consciousness
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү