Маводи ғизоии фавран коркардашуда: ба саломатии мо чи гуна таъсир мерасонанд
Дар бораи зарари маводи ғизоии фавран коркардашуда торафт бештар сухан меравад, ин истилоҳ бо фарбеҳӣ, диабет ва дигар бемориҳои музмин зич алоқаманд аст. Аммо "фавран коркардашуда" воқеан чиро ифода мекунад, чунин маҳсулотро чи гуна метавон шинохт ва илм дар бораи таъсири он ба саломатӣ чи мегӯяд?
Кадом маҳсулотҳо фавран коркардашуда ба ҳисоб мераванд?
Ҳар маводи ғизоӣ, ки аз шакли табиии худ тағйир ёфтааст, аз ҷиҳати техникӣ коркардашуда ҳисобида мешавад. Баъзе аз ин тағйирот муфиданд: пастеризатсия шириро бехатар мегардонад, яхкунӣ ё консервкунии меваю сабзавот бошад талафи маҳсулотро кам мекунад. Аммо маводи фавран коркардашуда аз ин хеле дуртар мераванд. Онҳо одатан маҳсулоти саноатие ҳастанд, ки таркибашон иловаҳо, консервантҳо, тақвиятдиҳандаҳои таъм ва дигар ҷузъҳое доранд, ки дар ошхонаи хонагӣ кам ба назар мерасанд. Аксарияти онҳо аз шакар, намак ва равғани серпайванди иловагӣ бой, аммо аз нахи ғизоӣ ва моддаҳои муфид камбудӣ доранд. Дар ИМА 55 фоизи ҳайратангези калорияҳое, ки одамони аз як сола боло истеъмол мекунанд, аз маводи фавран коркардашуда меояд, тақрибан 70 фоизи маҳсулоти рафҳои мағозаҳо низ маҳз ба ҳамин гурӯҳ дохил мешаванд.
Чи гуна метавон онҳоро шинохт
Барои фаҳмидани фавран коркардашуда будани маҳсулот таҳлили лабораторӣ лозим нест, тамғаи ғизоӣ худ далели равшан медиҳад. Агар дар як хӯрокӣ бештар аз 20 фоизи меъёри рӯзонаи шакар, натрий ё равғани серпайванди иловагӣ бошад, ин нишонаи ташвишовар аст. Абзорҳо ва барномаҳои рақамии нав низ ба истеъмолкунандагон кӯмак мекунанд, ки маҳсулоти фавран коркардашударо дар рафи мағоза зудтар муайян кунанд.
Таъсир ба саломатӣ
Тадқиқоти торафт афзоянда истеъмоли зиёди маводи фавран коркардашударо бо силсилаи бемориҳои ҷиддӣ алоқаманд медонанд: фарбеҳӣ, саратон, бемориҳои дил, диабети навъи 2, ҳатто депрессия ва дигар мушкилоти рӯҳӣ. Хатари марг низ баланд мешавад. Тибқи баҳодиҳии баъзе тадқиқот, истеъмоли зиёди чунин маҳсулот эҳтимоли мушкилоти метаболикӣ ва дилу рагиро аз 25 то 58 фоиз, хатари умумии маргро бошад аз 21 то 66 фоиз метавонад баланд бардорад. Сабабҳояш ҳанӯз омӯхта мешаванд, аммо олимон омезиши миқдори баланди шакар, намак ва равғани серпайванд бо камбудии нах, витаминҳо ва минералҳоро сабаби асосӣ мешуморанд. Таъсири ин маҳсулот ба системаи мукофоти майна низ метавонад ба хӯрокхӯрии аз ҳад зиёд тела диҳад, гарчанде ки онҳо мисли маводи мухаддир вобастагии мустақим ба вуҷуд намеоранд.
На ҳамаи маводи коркардашуда яксонанд
Фарқ гузоштан байни маводи коркардашуда ва фавран коркардашуда муҳим аст. Баъзе маводи коркардашуда, мисли меваи хушк, лӯбиёи консервшуда ё сабзавоти буридашуда, метавонанд муфид, роҳат ва аз ҷиҳати ғизоӣ бой бошанд. Ҳатто баъзе маводи фавран коркардашуда, мисли нони ғалладонаи пурра ё йогурт, бо коҳиши хатари саратони рӯдаи рост алоқаманд ёфта шудаанд. Мутахассисони соҳаи саломатии ҷамъиятӣ розианд, ки барои роҳнамоии истеъмолкунандагон низомҳои дақиқтари таснифбандӣ ҳанӯз лозиманд.
Кам кардан, на пурра рад кардан
Пурра даст кашидан аз маводи фавран коркардашуда, махсусан барои одамони буҷаашон маҳдуд ё вақти пухтупаз надошта, ғайривоқеӣ аст. Аммо қадамҳои хурд ҳам метавонанд фарқ эҷод кунанд. Тайёр кардани хӯроки сода дар хона, интихоби об ё нӯшокиҳои бешакар ба ҷои нӯшокиҳои газдор, тарҷеҳ додан ба меваю сабзавоти яхкардашуда ё консервшудаи бидуни шакар ва намаки иловагӣ, ҳамаи инҳо усулҳои воқеӣ мебошанд. Вақте ки танҳо маводи фавран коркардашуда дастрас аст, ҳамроҳ кардани он бо меваю сабзавоти тару тоза мувозинати умумии ғизоиро беҳтар мекунад.
Тасвири умумӣ
Маводи фавран коркардашуда роҳат, арзон ва хушмазза сохта шудаанд, маҳз барои ҳамин онҳо дар парҳези муосир ҷои асосиро ишғол мекунанд. Аммо паҳншавии густурдаи онҳо оҳиста-оҳиста бӯҳрони пинҳонии саломатии ҷамъиятиро ба вуҷуд меорад. Дарки ин хатарҳо маънои пурра рад карданро надорад. Он маънои бо диққати бештар назар кардан ба он чи мехӯрем ва то ҷое ки имкон дорад баргаштан ба маводе, ки ба шакли табииаш наздиктар аст, дорад.
Манбаъҳо:
Ferrucci, L. M., McGowan, C., & Mayne, S. (2025, September). What to Know About Ultra-Processed Foods & Your Health. Yale School of Public Health.
https://files-profile.medicine.yale.edu/documents/73c08e09-201d-445c-9cdd-34c01f8d3b79
https://ysph.yale.edu/research/information-sheets/ultra-processed-foods/
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан