Maktabda ustidan kulingan bolalar kattalikda jinoyatchi bo'lib qoladimi?
Ruhiy salomatlik Maqola

Maktabda ustidan kulingan bolalar kattalikda jinoyatchi bo'lib qoladimi?

Jasminabonu Erkinova 16 Jul, 2026 5 daqiqa o‘qish

Maktabdagi bullying va kelajakdagi jinoiy xatti-harakat o'rtasidagi psixologik bog'liqlik

Bullying nafaqat maktab muammosi, balki kattalikkacha davom etadigan jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada bullingda ishtirok etish, ayniqsa zulm qiluvchi yoki ham zulm qiluvchi ham qurbon sifatida ishtirok etish, kelajakda jinoiy xatti-harakat xavfini qanday oshirishi ko'rib chiqiladi. Bu bog'liqlik ortidagi psixologik sabablar, jumladan o'rganilgan tajovuzkorlik, hamdardlik yetishmasligi va tengdoshlarning salbiy ta'siri tushuntiriladi. Shuningdek, maqolada maktablar va jamoalar bullingning oldini olish va kelajakdagi jinoyat darajasini kamaytirish uchun nima qilishi mumkinligi muhokama qilinadi.

Kirish

Bullying, ya'ni zulm, boshqalarga jismoniy yoki hissiy zarar yetkazadigan takrorlanuvchi va qasddan qilinadigan tajovuzkorlik shaklidir. U maktablarda bolalar va o'smirlar orasida keng tarqalgan. Ko'pchilik bullingni «o'sishning oddiy bir qismi» deb hisoblasa-da, tadqiqotlar uning oqibatlari maktab yillaridan ancha uzoqqa cho'zilishini ko'rsatadi. Boshqalarni zulm qiladigan bolalarda antisosial xatti-harakatlar rivojlanish, jinoyat sodir etish va kattalikda qonun bilan bog'liq muammolarga duch kelish ehtimoli yuqoriroq (Ttofi & Farrington, 2011). Bu bog'liqlikni tushunish jamiyatga ham qurbonlarni, ham zulm qiluvchilarni kelajakdagi zarardan himoya qiladigan yaxshiroq profilaktika dasturlarini yaratishga yordam beradi.

Bullying va jinoyat o'rtasidagi bog'liqlik

Bir qancha tadqiqotlar bullying va keyingi jinoiy faoliyat o'rtasida kuchli bog'liqlik borligini aniqladi. Ttofi va Farrington (2011) tomonidan o'tkazilgan yirik meta-tahlil ko'plab uzoq muddatli tadqiqotlarni ko'rib chiqib, boshqalarni zulm qilgan bolalar kattalikda jinoyat sodir etish ehtimoli zulm qilmaganlarga nisbatan taxminan ikki barobar yuqori ekanligini aniqladi. Oilaviy muhit yoki erta xulq-atvor muammolari kabi boshqa xavf omillari hisobga olinganda ham bu bog'liqlik saqlanib qoldi.

Copeland, Wolke, Angold va Costello (2013) tomonidan o'tkazilgan yana bir tadqiqot 1400 dan ortiq bolani bolalikdan kattalikkacha kuzatib bordi. Tadqiqotchilar ham zulm qiluvchilarda, ham qurbonlarda ruhiy salomatlik muammolari xavfi yuqoriroq ekanligini, ammo zulm qiluvchilarda, ayniqsa ham zulm qiluvchi ham qurbon bo'lganlarda, kattalikda sudlanganlik ehtimoli sezilarli darajada yuqoriroq ekanligini aniqladilar.

Bu natijalar bullingning vaqtinchalik muammo emasligini ko'rsatadi: u insonning kelajakdagi xatti-harakatlarini shakllantirishi va qonunni buzish ehtimolini oshirishi mumkin.

Nega bullying jinoiy xatti-harakatga olib keladi

1. O'rganilgan tajovuzkorlik

Boshqalarni zulm qiladigan bolalar ko'pincha tajovuzkorlik ularga xohlagan narsani, ya'ni nazorat, mashhurlik yoki qo'rquvga asoslangan hurmatni qo'lga kiritishga yordam berishini o'rganib olishadi (bu fikrni Banduraning ijtimoiy o'rganish nazariyasi tasdiqlaydi). Bu ishonch odat tusiga kirib, kattalikkacha davom etishi va insonni hayotning boshqa sohalarida ham tajovuzkorlik yoki qo'rqitishdan foydalanishga undashi mumkin. Vaqt o'tishi bilan bu zo'ravonlik yoki jinoiy xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin (Ttofi & Farrington, 2011).

2. Hamdardlik yetishmasligi

Ko'pgina zulm qiluvchilarda hamdardlik darajasi past va hissiyotlarni boshqarish qobiliyati zaif bo'ladi. Ular o'z xatti-harakatlarining boshqalarga qanday ta'sir qilishini to'liq tushunmasligi yoki e'tiborga olmasligi mumkin (Klomek et al., 2015). Bu hamdardlik yetishmasligi jinoyat sodir etadigan insonlar orasida ham keng uchraydi, bu esa ikkala xatti-harakatning ham o'xshash psixologik ildizlarga ega ekanligidan dalolat beradi.

3. Tengdoshlar ta'siri

Zulm qiluvchilar ko'pincha boshqa tajovuzkor tengdoshlar bilan guruhlar tuzadi, bu esa antisosial qarashlarni kuchaytiradi. Bunday guruhlar qoidabuzarlikni rag'batlantirishi va buni «qoyil» yoki maqbul narsa sifatida ko'rsatishi mumkin. Bu esa tengdoshlarning ta'siri ayniqsa kuchli bo'lgan o'smirlik davrida yuz berganda, kelgusida huquqbuzarlik xavfini oshiradi (Arseneault, 2017).

4. Maktabdan uzoqlashish

Zulm qiluvchi yoki zulmga uchragan o'quvchilar tez-tez maktab bilan aloqasini yo'qotadi. Ular ta'lim jarayonidan chetlashtirilishi, past baholar olishi yoki ijtimoiy rad etilishga duch kelishi mumkin. Bu esa ularni darslarni qoldirishga, huquqbuzar guruhlarga qo'shilishga yoki keyinchalik jinoiy xatti-harakatlarga aylanadigan xavfli ishlarni qilishga undashi mumkin (Borgen et al., 2021).

Profilaktika va yechimlar

Bullying va jinoyat o'rtasidagi bog'liqlik erta profilaktikaning muhimligini ko'rsatadi. Hissiyotlarni boshqarish, hamdardlik va nizolarni hal qilishni o'rgatuvchi dasturlar bullingni va kelajakdagi jinoiy moyillikni kamaytirishga yordam berishi mumkin.

Eng muvaffaqiyatli dasturlardan biri, Olweus Bullying Prevention Program (OBPP), o'quvchilar, o'qituvchilar va ota-onalarni jalb qiluvchi butun maktab miqyosidagi yondashuvdan foydalanadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, OBPP bullingni kamaytiradi va keyingi yillarda jinoyat darajasini bilvosita pasaytirishi mumkin (Limber et al., 2018).

Maktablar, shuningdek, ham zulm qiluvchi, ham qurbon bo'lgan o'quvchilarga ham alohida e'tibor qaratishi kerak, chunki ularda keyinchalik jinoiy xatti-harakat va ruhiy salomatlik muammolari xavfi eng yuqori bo'ladi. Maslahat berish, murabbiylik va oilaviy qo'llab-quvvatlash bu o'quvchilarga g'azab va travmani jiddiylashishidan oldin boshqarishga yordam berishi mumkin.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, bullying bolalikning zararsiz bir bosqichi emas: u chuqurroq psixologik va ijtimoiy muammolarning ilk belgisi bo'lishi mumkin. Ko'p yillik tadqiqotlar boshqalarni zulm qiladigan bolalar kattalikda jinoyat sodir etish ehtimoli yuqoriroq ekanligini ko'rsatadi. Bu shunday sodir bo'ladiki, bullying tajovuzkorlikni o'rgatadi, hamdardlikni kamaytiradi, huquqbuzar tengdoshlar bilan aloqani kuchaytiradi va maktabdan uzoqlashishga olib keladi. Bullingga erta e'tibor qaratish va hamdardlik hamda hissiy anglashni rivojlantirish orqali maktablar kelajakdagi jinoyatni kamaytirish va xavfsizroq, mehr-oqibatli jamiyat qurishda muhim rol o'ynashi mumkin.

Adabiyotlar

Arseneault, L. (2017). The long-term impact of being bullied by peers: Evidence from longitudinal studies. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 58(4), 368–376. https://doi.org/10.1111/jcpp.12807

Borgen, N. T., Melinder, A., & Ttofi, M. M. (2021). The potential of anti-bullying efforts to prevent academic failure and youth crime: A case using OBPP. Prevention Science, 22(5), 655–667. https://doi.org/10.1007/s11121-020-01154-1

Copeland, W. E., Wolke, D., Angold, A., & Costello, E. J. (2013). Adult psychiatric outcomes of bullying and being bullied by peers in childhood and adolescence. JAMA Psychiatry, 70(4), 419–426. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.504

Klomek, A. B., Sourander, A., & Elonheimo, H. (2015). Bullying by peers in childhood and effects on psychopathology, suicidality, and criminality in adulthood. The Lancet Psychiatry, 2(10), 930–941. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(15)00223-0

Limber, S. P., Olweus, D., Wang, W., & Breivik, K. (2018). Evaluation of the Olweus Bullying Prevention Program: Findings from a large-scale study. Child Development, 89(3), 895–913. https://doi.org/10.1111/cdev.12741

Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2011). The predictive efficiency of school bullying versus later offending: A systematic/meta-analytic review of longitudinal studies. Criminal Behaviour and Mental Health, 21(2), 80–89. https://doi.org/10.1002/cbm.808



maktab bulling va jinoyat bullingning kattalikdagi oqibatlari bulling va jinoiy xatti-harakat antiijtimoiy xulq bulling qurboni va bulling qiluvchi o'rganilgan tajovuz empatiyaning pastligi bullingning bolalarga ta'siri bullingning oldini olish o'smirlar jinoyatchiligi tengdoshlar ta'siri bulling psixologiyasi

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar