Лакнати забон бо кори мағз чӣ гуна алоқаманд аст?
Нутқ яке аз мураккабтарин амалҳои ҳаракатии инсон аст. Он ба ҳамоҳангии миллисонияии занҷирҳои нейронӣ ва мушакҳо такя мекунад.
Лакнати забон ихтилоли нейроинкишофест, ки дар кӯдакӣ оғоз меёбад ва дар шакли халалҳои раванди тавлиди нутқ зоҳир мешавад. Аз берун ин ҳамчун таваққуфҳои беихтиёр дар ҷараёни равони сухан дида мешавад, худи гӯянда бошад онро ҳамчун аз даст додани назорат эҳсос мекунад; ба ин аксар вақт зӯрзанӣ, рафтори ҷубронкунанда ва таъсири умумии манфӣ ба зиндагӣ илова мешавад. Шиддати аломатҳо хеле гуногун аст, лакнатро бошад вазъиятҳои мухталифи иҷтимоӣ, ҳиссӣ ва забонӣ шиддат медиҳанд. Азбаски он ба қобилияти бунёдии инсонӣ, яъне муоширати шифоҳӣ дахл дорад, лакнат метавонад дар тӯли умр оқибатҳои касбӣ ва психоиҷтимоӣ ба бор орад.
Дар 20 соли охир, бахусус дар панҷ то даҳ соли охир, таҳқиқоти анҷомёфта собит карданд, ки табиати лакнат биологист. Дақиқтараш, он ба ихтилоли нейроинкишоф монанд аст. Дар аксари беш аз 70 миллион нафаре, ки дар ҷаҳон лакнат доранд, он барвақт, дар айёме пайдо мешавад, ки кӯдак навакак гап заданро меомӯзад. Олимон бо омӯхтани мағзи одамони лакнатдор фарқиятҳои нозуки сохторӣ ва вазифавиро ёфтанд, ки ба равонии сухан таъсир мерасонанд. Дар муқоиса бо онҳое, ки лакнат надоранд, дар инҳо пайвандҳои нейронӣ дигаранд, ҳамгироии низомҳои нутқ ва ҳаракат фарқ мекунад ва фаъолнокии нейромедиаторҳои муҳим, аз ҷумла дофамин, тағйир ёфтааст.
Ҷузъи генетикӣ низ ҳаст: муҳаққиқон чор генро муайян кардаанд, ки эҳтимоли ин мушкилии нутқро якбора зиёд мекунанд. Гоҳо гунаҳкори лампаи милт-милткунанда риштаи он не, балки сими нодурусти тамоми ҳуҷра аст; ҳамин тавр ин фарқиятҳо низ ҷамъ шуда, чизеро ба вуҷуд меоранд, ки нейроолимон «мушкили сатҳи низом» меноманд.
Асосҳои нейронии лакнат
Таҳқиқоти навтарин ба сканерҳои технологияи баланд ва усулҳои пешрафтаи таҳлил такя мекунанд ва онҳо нишон медиҳанд, ки муҳаққиқони аввалин дуруст ҳадс зада будаанд. Дар аксари одамон забонро асосан нимкураи чап таъмин мекунад. Дар калонсолони лакнатдор минтақаҳои нимкураи чап, ки барои тавлиди нутқ масъуланд, камтар, вале нимкураи рост нисбат ба одамони бидуни лакнат бештар фаъол аст. Масалан, нейроолими маърифатӣ Кейт Уоткинс аз Донишгоҳи Оксфорд дар нимкураи чап, дар наздикии минтақаҳои нутқ, ноҳияеро муайян кард, яъне қишри премотории вентралӣ, ки ҳангоми сухан гуфтани одамони лакнатдор фаъол намешуд.
Ин ноҳия дақиқ дар болои роҳи муҳимми нахҳои моддаи сафед ҷойгир аст, ки минтақаҳои шунавоӣ ва идораи ҳаракатро мепайвандад; маҳз дар ҳамин ҷо Уоткинс ва дигарон дар одамони лакнатдор фарқиятҳои сохторӣ ёфтаанд. Моддаи сафед аз аксонҳо, яъне зоидаҳои дарози нейронӣ иборат аст, ки импулсҳоро мегузаронанд.
Вақти ин мубодила бояд комилан дақиқ бошад. Барои ҳамин аксонҳо бо миелин, моддаи чарбие ки интиқолро метезонад, пӯшонида шудаанд. Дар роҳҳои хуб миелиндор аксонҳо одатан ба як самт мераванд, монанди нахҳо дар пояи карафс. Аммо сканери мағз бо номи тасвиркунии диффузионӣ (diffusion-weighted imaging) нишон медиҳад, ки дар одамони лакнатдор аксонҳо эҳтимол якдигарро бурида мегузаранд.
Аз ҷиҳати вазифавӣ дар одамони лакнатдор дар занҷири мағзие камбудӣ ба назар мерасад, ки онро ҳалқаи кортико-базалӣ-ганглио-таламокортикалӣ (cortico-basal ganglia-thalamocortical loop) меноманд; ин занҷир низ ба ҳамгироии шунавоӣ, нутқ ва ҳаракат масъул аст. Чунон ки аз ном бармеояд, он сохторҳои чуқури мағз, яъне ганглияҳои базалӣ (аз ҷумла стриатум) ва таламусро бо минтақаҳои қишр, ки ба сатҳи мағз наздиктаранд, мепайвандад.
Сабабҳои дигар
Генетика. Дар тӯли солҳои зиёд далелҳои гуногун собит мекунанд, ки генетика ба хатари лакнат таъсири калон дорад. Баҳодиҳии дараҷаи мувофиқати лакнат дар дугоникҳои якхела аз 38% то 62% фарқ мекунад. Баҳодиҳии ирсият (ҳиссаи тағйирпазирии аломат, ки ба генетика нисбат дода мешавад) барои лакнат аз 0,42 то 0,82 аст, яъне ба лакнат ҳам омилҳои генетикӣ ва ҳам ғайригенетикӣ таъсир мерасонанд.
Лакнати психогенӣ. Мушкилоти нутқ, ки пас аз осеби ҳиссӣ пайдо мешаванд, кам вомехӯранд ва аз лакнати инкишофӣ фарқ доранд.
Фишори ҳиссӣ. Равонии сухан дар лаҳзаҳои изтироби шадид халалдор шуда метавонад. Касе ки одатан лакнат надорад, ҳангоми ҳаяҷон ё зери фишор низ метавонад забонаш гирад. Чунин вазъиятҳо дар одамони лакнатдор низ мушкилоти равонии суханро зиёд мекунанд.
Табобати лакнат
Дар ҳама шаклҳои лакнат усули асосии кӯмак, кор бо логопед аст. Дар кӯдакон он ба машқҳое такя мекунад, ки аломатҳоро то ба пуррагӣ нест шуданашон сабук мегардонанд. Интихоби машқу усулҳо аз навъи лакнат, аломатҳо ва шиддати он вобаста аст. Басомади машғулиятҳо ва давомнокии ҳар ҷаласа низ нақш доранд.
Ҳавасмандкунии мағз бо ҷараёни сусти барқ низ умедбахш менамояд. Дар Оксфорд муҳаққиқон ҳавасмандкунии ғайриинвазивии транскраниалиро бо усулҳои маълуми баланд бардоштани равонии сухан якҷоя карданд: хондани гурӯҳӣ ба таври хор ё гап задан мувофиқи зарбаи метроном. Нишон дода шудааст, ки чунин усулҳо дар одамони лакнатдор равонии суханро муваққатан беҳтар мекунанд, эҳтимол аз он сабаб, ки барои оғози нутқ ба ишораҳои берунӣ такя медиҳанд.
Хулоса
Натиҷаҳои таҳқиқоти даҳсолаҳои охир табиати лакнатро, ки замоне муаммои тиббӣ ҳисоб мешуд, хеле равшантар карданд. Имрӯз онро ҳамчун ҳолати мураккаби нейроинкишоф мешиносанд, вале дар бораи асосҳои эҳтимолии биологии он ҳанӯз саволҳо зиёданд; илова бар ин, шарҳи механикие, ки биологияро бо рафтор мепайвандад, то ҳол нест. Ин холигоҳҳо дар дониши мо ба таҳияи низомноки усулҳои нави табобат, ки ба илм такя мекунанд, монеъ мешаванд, ҳол он ки чунин усулҳо ба онҳое ки мехоҳанд озод, бе заҳмат ва худашон боқӣ монда сухан гӯянд, сахт заруранд.
Сарчашмаҳо
Stuttering stems from problems in brain wiring, not personalities(2021, August 1) https://www.scientificamerican.com/article/stuttering-stems-from-problems-in-brain-wiring-not-personalities/
Stuttering: Our current knowledge, research opportunities, and ways to address critical gaps(2025, April 2) https://direct.mit.edu/nol/article/doi/10.1162/nol_a_00162/127873/Stuttering-Our-Current-Knowledge-Research
Шарҳҳо
Лутфан барои навиштани шарҳ ворид шавед Ворид шудан