Bir qizcha ikki qavat ko'rpa ostida tishlari takillab yotibdi va qattiq sovqotayotganini aytmoqda. Termometr esa buning aksini ko'rsatmoqda: 39°C. Aynan shu qarama-qarshilik isitmani tushunishning kalitidir. Uning tanasi tasodifan qizib ketayotgani yo'q. Miyasi ataylab "termostat"ni balandroq qilib qo'ydi va tana yangi, yuqoriroq maqsadga yetmaguncha, u sovuqni his qiladi. Isitma hayvonot olamida infeksiyaga qarshi eng qadimiy va eng keng tarqalgan javoblardan biridir. U yoqimsiz bo'lsa-da, odatda tananing himoya tizimi faol ishlayotganidan dalolat beradi.
"Me'yor" aslida nimani anglatadi
1868-yilda nemis shifokori Karl Vunderlix taxminan 25 000 nafar bemordan olingan qariyb bir million harorat o'lchovini tahlil qilib, 37°C ni odamning normal harorati deb belgiladi. Bu raqam mustahkam o'rnashib qoldi, ammo "me'yor" aslida bir oraliqdir. Tana harorati erta tongda eng past, kech tushdan keyin esa eng yuqori bo'ladi. U yoshga, jismoniy faollikka, hayz sikliga va qayerda o'lchanishiga qarab o'zgaradi: og'iz, qo'ltiq osti, quloq va to'g'ri ichak biroz farqli natija beradi. Stenford universitetidagi Juli Parsonnet guruhining 2020-yilda eLife jurnalida chop etilgan tadqiqoti hatto amerikaliklarning o'rtacha harorati XIX asrdan beri har o'n yilda taxminan 0,03°C ga pasayib borganini aniqladi. Buning sababi, ehtimol, bugungi odamlarda surunkali infeksiyalar kamroq ekanidir. Amalda shifokorlar odatda 38°C va undan yuqori haroratni isitma deb hisoblaydi.
Miyadagi termostat
Tana harorati miya asosida joylashgan, kattaligi bodomdek keladigan gipotalamus tomonidan boshqariladi. Uning preoptik soha deb ataladigan qismidagi nerv hujayralari teri va tana ichidagi harorat sezgichlaridan keladigan signallarni ko'pincha belgilangan nuqta (set point) deb ataladigan ichki maqsad bilan solishtiradi va ularni bir-biriga yaqin tutish uchun issiqlik ishlab chiqarish va yo'qotishni moslashtiradi.
Infeksiya paytida makrofaglar kabi immun hujayralar bakteriya yoki viruslarning qismlarini tanib oladi va sitokinlar deb ataladigan signal oqsillarini, jumladan interleykin-1, interleykin-6 va o'sma nekrozi omilini chiqaradi. Bu molekulalar isitma keltirib chiqargani uchun yunoncha "olov" so'zidan olingan pirogenlar deb ataladi. Ular miya qon tomirlariga yetib borgach, siklooksigenaza-2 (COX-2) fermenti yordamida hosil bo'ladigan kichik yog'simon xabarchi modda prostaglandin E2 ishlab chiqarilishini qo'zg'atadi. Prostaglandin E2 preoptik sohadagi neyronlar retseptorlariga ta'sir qilib, belgilangan nuqtani, masalan, 37°C dan 39°C gacha ko'taradi. Paratsetamol, ibuprofen va aspirin kabi keng tarqalgan isitma tushiruvchi dorilarning barchasi prostaglandinlar ishlab chiqarilishini kamaytiradi va haroratni shu yo'l bilan pasaytiradi.
Nega issiq bo'lsangiz ham titraysiz
Belgilangan nuqta ko'tarilgach, tana o'zini xuddi juda sovuq qotgandek tutadi. Iliq qonni tana markazida saqlash uchun teridagi qon tomirlari torayadi, shuning uchun qo'l-oyoqlar muzdek bo'lib, teri oqarib ketishi mumkin. Mushaklar tez-tez qisqarib titray boshlaydi, bu esa issiqlik hosil qiladi, odam esa beixtiyor bukchayib, ko'rpaga o'ranadi. Isitma boshlanishidan ko'pincha darak beradigan "qaltiroq" mana shu. Infeksiya nazorat ostiga olinib, sitokinlar darajasi pasaygach, belgilangan nuqta yana o'z joyiga tushadi. Endi tana o'zini juda issiq his qiladi: teri qizaradi va ortiqcha issiqlik chiqarilar ekan, terlash boshlanadi. "Isitma tushdi" degan qadimiy ibora aynan shu lahzani tasvirlaydi.
Qadimiy himoya
Isitma bizning turimizdan ancha qadimiyroq. 1970-yillar boshida fiziolog Metyu Klyuger va hamkasblari bakteriya yuqtirilgan cho'l iguanalari issiqroq joylarga o'tib, tana haroratini bir-ikki darajaga ko'tarishini ko'rsatdi. Bu "xulq-atvor isitmasi" deb ataladi, chunki sudralib yuruvchilar o'zlari ko'p issiqlik ishlab chiqara olmaydi. 1975-yilda Science jurnalida chop etilgan keyingi tadqiqotda ular infeksiyalangan kaltakesaklarni turli doimiy haroratlarda saqlashdi va yuqoriroq haroratda saqlanganlarning omon qolish ehtimoli ancha yuqori ekanini aniqlashdi. Keyinchalik xulq-atvor isitmasi baliqlarda va hatto ayrim hasharotlarda ham kuzatildi. Bu ushbu javob yuz millionlab yillar oldin paydo bo'lganidan dalolat beradi. Agar hech qanday foyda keltirmaganida, bunchalik qimmatga tushadigan himoya shuncha uzoq saqlanib qolmasdi: harorat har 1°C ga ko'tarilganda tananing energiya sarfi taxminan 10 foizga oshadi.
Sutemizuvchilarda isitma oralig'idagi harorat immun javobning bir nechta qismini kuchaytiradi. Nyu-York shtatining Buffalo shahridagi Rozvell Park saraton institutidan Sharon Evans, Elizabet Repaski va Daniel Fisher 2015-yilda Nature Reviews Immunology jurnalida chop etgan sharhda bu boradagi dalillarni umumlashtirdi. Issiqlik infeksiya o'chog'iga birinchi bo'lib yetib keladigan oq qon hujayralari, ya'ni neytrofillarga u yerga yetib borish va mikroblarni yo'q qilishda yordam beradi. U mikrob bo'laklarini immun tizimining qolgan qismiga ko'rsatadigan hujayralar ishini yengillashtiradi hamda uzoq muddatli immunitetni ta'minlovchi limfotsitlarning faollashadigan joyi bo'lgan limfa tugunlariga kirishini osonlashtiradi. Shu bilan birga, ko'plab virus va bakteriyalar o'zlari uchun qulay haroratdan yuqorida kamroq samarali ko'payadi. XX asr boshida avstriyalik psixiatr Yulius Vagner-Yauregg hatto miyaga tarqalgan zaxmni davolash uchun bemorlarga ataylab bezgak yuqtirgan va shu ishi uchun 1927-yilda fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotini olgan. Bu usul xavfli edi va penitsillin paydo bo'lgach, undan voz kechildi, ammo u shifokorlar bir paytlar isitmaning shifobaxsh kuchiga qanchalik jiddiy qaraganini ko'rsatadi.
Isitma qachon muammoga aylanadi
Kasallikni xavfli qiladigan narsa kamdan-kam hollarda isitmaning o'zi bo'ladi. Infeksiya keltirib chiqargan isitma kamdan-kam hollarda taxminan 40,5°C dan oshadi, chunki tananing o'z termostati uni nazoratda ushlab turadi. Bu issiq urishi kabi gipertermiyadan farq qiladi: unda belgilangan nuqta normal bo'ladi, ammo tana atrof-muhit issiqligi yoki og'ir jismoniy zo'riqishdan kelgan issiqlikka bardosh bera olmaydi. Issiq urishi a'zolarga tezda zarar yetkazishi mumkin va isitma tushiruvchi dorilar bu yerda yordam bermaydi, chunki pasaytirish kerak bo'lgan ko'tarilgan belgilangan nuqta yo'q. Bunday holatda zudlik bilan sovutish va shoshilinch tibbiy yordam kerak.
Yosh bolalarda isitma ba'zan febril tutqanoqni qo'zg'atadi. Bu 6 oylikdan 5 yoshgacha bo'lgan har 100 boladan taxminan 2–5 tasida uchraydigan talvasadir. Bunday tutqanoqlarni ko'rish qo'rqinchli, ammo ularning aksariyati qisqa davom etadi, uzoq muddatli zarar yetkazmaydi va bolada epilepsiya borligini anglatmaydi. Shunga qaramay, har qanday tutqanoqni shifokor ko'rigidan o'tkazish kerak.
Isitmaning sababi termometrdagi raqamdan ancha muhimroq. AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasi yuritadigan MedlinePlus kabi sog'liqni saqlash xizmatlari quyidagi holatlarda zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qilishni maslahat beradi:
- 3 oylik yoki undan kichik chaqaloqda harorat 38°C yoki undan yuqori bo'lsa;
- isitma 2–3 kundan ortiq davom etsa yoki qayta-qayta takrorlansa;
- taxminan 40,5°C va undan yuqori juda baland harorat davolashdan keyin ham tushmasa;
- isitma bilan birga ensa mushaklarining qotishi, kuchli bosh og'rig'i, ongning chalkashishi, nafas olish qiyinlashishi, yangi toshma yoki tutqanoq kuzatilsa.
Oddiy infeksiyaga chalingan ko'pchilik odamlar uchun isitma tushiruvchi dorilar asosan o'zini yaxshiroq his qilish, suv ichish, ovqatlanish va uxlashni osonlashtirish vositasidir. Bolalar va o'smirlarga aspirinni shifokor tavsiya qilmaguncha berish mumkin emas, chunki u jigar va miyani zararlaydigan kam uchraydigan, ammo jiddiy holat bo'lgan Rey sindromi bilan bog'liq. Qaysi dori va qanday dozada ichishni bilmagan har bir kishi shifokor yoki farmatsevtdan so'rashi kerak.
Hali noma'lum bo'lgan narsalar
Olimlar isitma odam kasalliklarida aslida qanchalik foyda berishi haqida hanuzgacha bahslashmoqda. Harorat ta'sirini immun tizimi bajarayotgan boshqa barcha ishlardan ajratish qiyin bo'lgani uchun to'g'ridan-to'g'ri dalillarning katta qismi hayvonlardan va laboratoriyadagi hujayralardan olingan. Og'ir ahvoldagi kasalxona bemorlarida o'tkazilgan klinik sinovlar odatda isitmani dori bilan tushirish omon qolishga aniq foyda ham, aniq zarar ham keltirmasligini ko'rsatgan. Hozircha xulosa ko'ngilni tinchlantiradi: ko'p hollarda isitma kasallikning o'zi emas, balki tananing unga qarshi javobining bir qismidir, unga e'tibor berish kerakmi-yo'qmi, buning eng yaxshi ko'rsatkichi esa odamning qanday ko'rinishi va o'zini qanday his qilishidir.
Manbalar: MedlinePlus (US National Library of Medicine): Fever; Nature Reviews Immunology (2015), Evans, Repasky & Fisher: Fever and the thermal regulation of immunity: the immune system feels the heat; Science (1975), Kluger, Ringler & Anver: Fever and survival; eLife (2020), Protsiv et al.: Decreasing human body temperature in the United States since the Industrial Revolution; NobelPrize.org: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1927 (Julius Wagner-Jauregg). Rasm: Menchi / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish