Тезис: Өспүрүмдөр уйкусуз өткөн мектеп күндөрүнөн кийин дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйкудан пайда алабы?
(Эскертүү: Өтө көп уктоо натыйжалуу эмес.)
Маалымат:
Окуучулардын көпчүлүгү уйкуга тойбойт. Маалыматтарга ылайык, орто мектеп окуучуларынын кеминде 73 пайызы жана колледж студенттеринин 68 пайызына чейини тынымсыз түрдө жетиштүү укташпайт. Бул көрсөткүчтөр күнүмдүк тартиптин бузулушу, кечки окуу машыгуулары, технологияларды колдонуу жана класстан тышкары иш-чаралар себебинен келип чыгат.
Окуучулардын чоң бөлүгү, болжол менен 73%дан 90%га чейин дем алыш күндөрү кошумча уктайт, көпчүлүгү жума ичинде жетиштүү укташпайт. Жумуш күндөрү аз уктап, дем алыш күндөрү көбүрөөк уктоо өспүрүмдөрдө кеңири таралган көрүнүш.
Дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку, бул жумуш күндөрүндө келип чыккан уйку жетишсиздигин толтуруу үчүн дем алыш күндөрү көбүрөөк уктоо практикасы. "Дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку" түшүнүгү уйку карызына жооп болуп, бул төлөнүшү керек болгон жоготулган уйкунун суммасы. Адатта жумуш күндөрү саат 6да болгон ойгонуу убактысы дем алыш күндөрү саат 11ге өзгөрөт.
"Анда, көйгөй эмнеде? Биз жөн гана уйку карызыбызды төлөп жатабыз, ошондой эмеспи?"
*Келгиле, бул суроого жооп табууга аракет кылалы.
Дем алыш күндөрү уктоонун артыкчылыктары:
Өтө көп уктоо бир катар кыска мөөнөттүү пайда алып келиши мүмкүн, бирок ал өнөкөт уйкусуздук пайда кылган зыянды толук жоюп салбайт.
Бир нече артыкчылыктар төмөнкүлөрдү камтыйт:
- Дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку жүрөк-кан тамыр оорулары (ЖКТО) коркунучун азайтышы мүмкүн, анткени ал калыпка келтирилген кан басымын жана кандагы кант өлчөмүн калыбына келтирүүгө жардам берет, ошондой эле жумуш күндөрү төмөндөгөн инсулинге сезгичтикти жакшыртат.
- Жетишсиз уйку кортизол сыяктуу стресс гормондорун көбөйтүшү жана кан басымын жогорулатышы мүмкүн. Кошумча уйку бул көрсөткүчтөрдү нормалдаштырууга жана кан тамырларынын калыбына келүүсүнө жардам берет.
- Өнөкөт уйкусуздук сезгенүүгө алып келиши мүмкүн, бул болсо кан айлануу системасына зыян келтирет. Дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку бул сезгенүү процессин жумшартууга жардам берет.
- Жоготулган уйкуну калыбына келтирүү чарчоо жана алсыздыкты азайтат, маанайды көтөрөт, сергектикти жогорулатат жана акыл-эс ишмердүүлүгүн жакшыртат.
Жыйынтыктап айтканда, дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку бир жумалык уйкусуздуктан кийин денебиздин абалын калыбына келтирет. Дем алыш күндөрү көбүрөөк уктаганыбызда, өтө жогору же өтө төмөн болгон көрсөткүчтөр туруктуулукка ээ болот.
Өтө көп уктоонун терс жактары:
Уйку көбүнчө гипертония, кант диабети, жүрөк оорулары жана атүгүл өлүм коркунучу сыяктуу өнөкөт оорулардын коркунучун баалоодо көңүлдөн четте калат.
Мурунку изилдөөлөр көрсөткөндөй, жумуш күндөрү менен дем алыш күндөрүнүн ортосундагы уйкунун узактыгы жана убактысындагы айырмачылыктар, социалдык убакыт дал келбестиги деп аталат, узак мөөнөттө жүрөк оорулары коркунучу менен байланыштуу экен, дейт Mailman коомдук саламаттыкты сактоо мектебинин эпидемиология профессору доктор Нур Макарем. Изилдөөчүлөр аныктагандай, жума ичинде уйкусун беш саатка кыскарткан, бирок дем алыш күндөрү мунун ордун кошумча уйку менен толтурган адамдар баары бир терс кесепеттерге дуушар болушкан.
Бул терс кесепеттер төмөнкүлөрдү камтыйт:
- Организмдин ички сааты бузулушу. Тегиз эмес уктоо жана ойгонуу убактылары, өзгөчө дем алыш күндөрү аларды кыйла деңгээлде өзгөртүү денеңиздин табигый циркаддык ритмин бузушу мүмкүн. Бул организмдин башка функцияларына, анын ичинде метаболизмге жана гормондорду иштеп чыгарууга таасир этиши мүмкүн.
- Семирүү. "Дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку уйкусуздуктун бел өлчөмүңүзгө тийгизген таасирин оңдобойт," дейт Кэтрин Дадли Гарвард саламаттыкты сактоо басылмасында. Уйкунун тартипсиздиги тамактанууну башкаруучу гормондорду иштен чыгаруу аркылуу семирүү коркунучун жогорулатат, бул болсо ачкачылыктын күчөшүнө жана тойгондук сезиминин төмөндөшүнө алып келет. Бул жогорку калориялуу тамактанууну шыкактоо аркылуу оң энергия дал келбестигин жаратат, ошондой эле физикалык активдүүлүктү азайтуу аркылуу энергия сарптоосун төмөндөтүүгө алып келиши мүмкүн. Начар уйку метаболизмге терс таасир этет, глюкоза алмашуусун бузат жана стресс гормондорунун деңгээлин жогорулатат, булардын баары май топтолушуна жана салмактын көбөйүшүнө өбөлгө түзөт.
- Аткаруучу функцияларды калыбына келтирбейт. Балдар жана чоңдор үчүн дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку жумуш күндөрүндө жетишсиз уктоонун натыйжасында бузулган аткаруучу функцияларды, тактап айтканда, эс тутум, көңүл буруу жана чечим кабыл алуу сыяктууларды, толук калыбына келтирбегени аныкталган.
Жыйынтыктап айтканда, дем алыш күндөрүндөгү кошумча уйку денебизди алдап, анын иштешин, тактап айтканда метаболизмин бузат.
- "Сиз уйкудан алдап, денеңизди алдап, кесепеттерден качып кутула албайсыз. Бул үчүн албетте жооп берүүгө туура келет."
Жумуш күндөрү окуу менен уйкуну тең салмактоонун маанилүүлүгү:
Жумуш күндөрү жетиштүү уктоо иммунитетти күчөтүү жана ден соолукка пайдалуу салмакты сактоо аркылуу физикалык саламаттыкты колдойт, ошондой эле маанайды жакшыртуу, стрессти азайтуу, көңүл борборлоштуруу жана эс тутумду бекемдөө аркылуу руханий саламаттыкты жогорулатат.
Тынымсыз жана жетиштүү уйку жүрөк оорулары, кант диабети жана инсульт сыяктуу олуттуу оорулардын коркунучун азайтат жана күнүмдүк ишмердүүлүктө натыйжалуулукту жогорулатат.
- Дем алыш күндөрү уктоо жана ойгонуу убактысын мүмкүн болушунча туруктуу сактоо өтө маанилүү, бул ошондой эле жетлаг таасирин азайтууга жардам берет.
- 15-20 мүнөттүк кыска мөөнөттүү уктоо уйкусуздукту жеңилдетүүгө жардам бериши мүмкүн, бирок бул уктоо жана ойгонуу убактысынын тынымдуулугуна тоскоол болбошу керек.
- Айрым адамдар үчүн уктоо жадыбалын байкоо максатында уйку күндөлүгүн жүргүзүү көздөрүн ачып берип, жоопкерчиликти жогорулатышы мүмкүн, дал эле тамактануу тандоолорун жана адаттарын байкоо салмак жоготууга жардам бергендей.
- Акырында, уйкуга болгон мамилеңизди кайра карап чыгыңыз жана аны артыкчылыктуу милдет катары белгилеңиз.
Көптөгөн медициналык абалдарда болгондой эле, алдын алуу эң натыйжалуу ыкма болуп көрүнөт. Дем алыш күндөрү көп уктоого аракет кылып, кыска уйкунун терс таасирин жоюп сала албасак да, жума ичинде кечинде уйку үчүн көбүрөөк убакыт бөлүүгө жана жакшы уйкуга алып келүүчү адаттарды жакшыртууга аракет кылсак болот.
Адабияттар:
- Dr. Oltion Mesi. (2025). Is Sleeping In On Weekends Good for Your Heart? Henry Ford for Health. Available at: https://www.henryford.com/blog/2025/02/sleeping-in-for-your-heart-health#:~:text=In%20fact%2C%20those%20who%20got,Mesi. (Accessed on Sep 9, 2025).
- Hong Zhu MD, Shouquan Qin MD, Meng Wu PhD. (2024). Association between weekend catch-up sleep and cardiovascular disease: Evidence from the National Health and Nutrition Examination Surveys 2017-2018. Science Direct. Available at: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352721823002267#:~:text=A%20stratified%20analysis%20of%20participants,31%25%20of%20global%20deaths (Accessed on Sep 9, 2025).
- Finn Cohen. (2024). Sleeping more on weekends may cut heart disease risk by up to 20%, study finds. Medical News Today. Available at: https://www.medicalnewstoday.com/articles/catching-up-weekend-sleep-lower-heart-disease-risk-study#:~:text=Richter%20told%20MNT%20that%20while,sugar%20levels%2C%20and%20inflammation%20control (Accessed on Sep 9, 2025).
- (2024). Is Sleeping In on Weekends Good for Your Health? American Heart Association. Available at: https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-lifestyle/sleep/is-sleeping-in-on-weekends-good-for-your-health#:~:text=It's%20best%20to%20get%20at,your%20well%2Dbeing%20and%20longevity (Accessed on Sep 9, 2025).
- João Barreira, João Brito, Fábio Y. Nakamura, Pedro Figueiredo. (2025). No match, more sleep: greater weekend catch-up sleep in youth soccer players on free weekends. Science Direct. Available at:https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1389945725000024#:~:text=Early%20school%20starts%20(societal%20pressure,not%20be%20sufficient%20%5B20%5D (Accessed on Sep 9, 2025).
- Katherine Dudley. (2019). Weekend catch-up sleep won’t fix the effects of sleep deprivation on your waistline. Harvard Health Publishing. Available at: https://www.health.harvard.edu/blog/weekend-catch-up-sleep-wont-fix-the-effects-of-sleep-deprivation-on-your-waistline-2019092417861 (Accessed on Sep 9, 2025).
- Kristen Rogers. (2024). What a weekend snooze could do for your heart health, according to new research. CNN Health. Available at: https://edition.cnn.com/2024/08/30/health/weekend-sleep-lower-heart-disease-risk-wellness (Accessed on Sep 9, 2025).
Пикирлер
Пикир калтыруу үчүн кирүү керек Кирүү