Тұлғаның бөлшектенуі: диссоциативті сәйкестік бұзылысы туралы не білеміз
Аннотация
Диссоциативті сәйкестік бұзылысы (Dissociative Identity Disorder, DID) - адамда бір-бірінен айқын ажыратылатын бірнеше бірегейлік күйі, есте сақтау олқылықтары және мінез-құлықтың ауысуы байқалатын күрделі әрі көбіне бұрыс түсінілетін жағдай. Бүгінде DID-ті түсіну емдеу мен науқасқа күтім сапасын арттыру үшін ғана емес, бірегейлік пен психикалық денсаулық төңірегіндегі ғылыми пікірталастар мен қоғамдағы жаңсақ түсініктерді талдау үшін де қажет.
Диссоциативті сәйкестік бұзылысы дегеніміз не?
DID - адамда мінез-құлықты әртүрлі уақытта басқарып отыратын екі немесе одан да көп ерекше тұлғалық күй қалыптасатын психиатриялық бұзылыс. Әр бірегейліктің өз аты, естеліктері, әдеттері немесе талғамы болуы мүмкін. Бірегейліктер ауысқан аралықта адам әдеттегі ұмытшақтықпен түсіндіруге келмейтін есте сақтау олқылықтарын бастан кешеді.
Дәрігерлер DID-ті анықтау үшін құрылымдалған сұхбат, психометриялық тестілеу және мінез-құлықты бақылау әдістерін қолданады. Ми бейнелеу зерттеулері түрлі бірегейліктер белсенді болған кезде есте сақтау мен эмоцияны өңдеуге жауапты аймақтардың жұмысында айырмашылық барын көрсетті. Бұл бұзылыстың нейробиологиялық негізі бар екенін меңзейді.
Қысқаша тарихы
DID-ке ұқсас жағдайлардың сипаттамасы тарихтың әр кезеңінде кездеседі. Ертедегі медициналық әдебиет оларды «жарылған тұлға» немесе «көп тұлғалылық» деп атады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында дәрігерлер әртүрлі бірегейлік аясында мүлде өзгеше мінез-құлық пен естеліктер танытқан науқастарды тіркеді. «Диссоциативті сәйкестік бұзылысы» термині ресми түрде DSM-5-те енгізілді, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны ICD-11-де таниды. DID тарихы қоғам мен медицинаның көзқарасы қалай өзгергенін көрсетеді. Алғашқы жағдайлардың бірқатары бұқаралық ақпарат құралдарында әсірелеп берілсе, ғылыми зерттеулер барған сайын нақты клиникалық белгілерді және тиімді араласу жолдарын анықтауға бағытталды.
Клиникалық көрінісі
DID белгілеріне әдетте бірегейліктің бөлшектенуі, есте сақтау олқылықтары, деперсонализация, өзін және қоршаған ортаны қабылдаудың өзгеруі жатады. Қай бірегейлік басым екеніне қарай адамның көңіл күйі, дауысы, дене қалпы немесе талғамы құбылып отыруы мүмкін. Мұндай эпизодтар күнделікті өмірде, қарым-қатынаста және жұмыста қиындық тудырады. DID-пен өмір сүретіндердің көбінде ауыр психологиялық жарақат, әсіресе балалық шақта алынған жарақат тарихы бар. Жарақат диссоциативтік бейімделу тетіктерінің қалыптасуындағы басты фактор саналады, ал бұл тетіктер бөлек бірегейліктер түрінде көрініс табуы мүмкін. Осы тәжірибені түсіну тиімді емнің кілті.
Емдеу
Диссоциативті сәйкестік бұзылысын емдеу науқастың өзін қауіпсіз сезінуіне, симптомдарды бақылауға және мүмкіндігінше түрлі бірегейліктерін үйлестіруге бағытталады. Негізгі әдіс - психотерапия, әсіресе жарақатқа бағдарланған және когнитивті-мінез-құлықтық тәсілдер: олар адамға ауыр тәжірибесін өңдеуге және дені сау бейімделу дағдыларын қалыптастыруға көмектеседі. Терапевттер науқасты осы сәтке қайта байланыстыратын жерсіндіру (grounding) техникаларын, күшті сезімдерді меңгеруге арналған эмоцияны реттеу стратегияларын және бөлшектенген естеліктерді біртұтас әңгімеге айналдыратын нарративтік терапияны жиі қолданады. Дәрі-дәрмек қатар жүретін депрессия, мазасыздық немесе ұйқы бұзылысын жеңілдетуі мүмкін, бірақ DID-тің өзін емдемейді. Сауығу біртіндеп жүретіндіктен, терапия әдетте жылдарға созылады: қайта жарақаттанудың алдын алу үшін оның қарқыны мұқият таңдалады, ал сенім орнатуға баса мән беріледі. Кәсіби нұсқаулықтар әр адамның жолы бірегей екенін атап көрсетеді. Тиімді ем әркімнің қажеттілігіне бейімделеді әрі науқасқа да, оның отбасына да тұрақты қолдау береді.
Пікірталастар мен жаңсақ түсініктер
DID психиатрия мен психологияда пікірталас тудырды. Күмәнданушылар жағдайлардың шынайылығына күдік келтіріп, оларға дәрігердің ұсынысы (суггестия) немесе кино мен БАҚ-тағы бейне әсер етуі мүмкін дейді; кейбіреулері симптомдарды әдейі көрсетуге не қате диагноз қоюға болатынын алға тартады. Қате диагноз жиі кездеседі, себебі DID белгілері жарақаттан кейінгі стресстік бұзылыс (post-traumatic stress disorder, PTSD), шекаралық тұлға бұзылысы немесе депрессия сияқты басқа жағдайлармен қабаттасады: оларда да диссоциация, көңіл күйдің тұрақсыздығы немесе есте сақтаудың ақауы байқалуы мүмкін. Екінші жағынан, ауқымды клиникалық зерттеулер DID-ті нақты үлгілері, неврологиялық сәйкестіктері және өзіндік ем қажеттілігі бар жарамды диагноз ретінде растайды. DID туралы білімнің таралуы стигманы азайтады. Көптеген науқас отбасынан, ұстаздарынан немесе жұмыс берушісінен түсінбестікке тап болады, ал бұл оқшаулану мен күйзелісті тереңдетеді. DID-ті шынайы психикалық денсаулық жағдайы деп тану эмпатияға және көмекке қол жеткізуге жол ашады.
DID күнделікті өмірге қалай әсер етеді
DID-пен өмір сүру шатастыратын әрі ауыр болуы мүмкін. Есте сақтау олқылықтары абдырау мен ызаға әкеледі. Адам күнделікті тәртібін, жұмысын немесе әлеуметтік байланысын сақтауға қиналады. Әр бірегейлік стресске, эмоцияға немесе шешім қабылдауға өзінше жауап беруі мүмкін, сондықтан күнделікті өмір болжаусыз бола түседі. Отбасы мүшелері мен күтім жасаушылар күн тәртібін, қауіпсіздікті және байланысты қолдауда шешуші рөл атқарады. Тұрақты әрі қабылдайтын орта симптомдардың ауырлығын азайтып, өмір сапасын жақсартады.
Алдағы жол
DID-тің биологиялық, психологиялық және әлеуметтік негіздерін түсіну үшін зерттеулерді жалғастыру қажет. Ми бейнелеу, генетикалық және лонгитюдтік зерттеулер диссоциация мен бірегейліктің бөлшектену тетіктерін айқындауға көмектеседі. Қоғамдық ағарту науқандары стигма мен жалған ақпаратқа қарсы тұра алады. Дәрігерлердің де, педагогтардың да, шешім қабылдаушылардың да DID-пен өмір сүретіндерді қолдауда өз рөлі бар. Бұл бұзылысты нақты әрі күрделі психикалық денсаулық жағдайы ретінде мойындау аса маңызды. Тиімді ем, қолдаушы қауымдастық және хабардар қоғам DID-пен өмір сүретін адамдарға жеке және кәсіби мақсаттарына нұқсан келтірмей, толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді.
Қорытынды
Диссоциативті сәйкестік бұзылысы - есте сақтауға, бірегейлікке және күнделікті өмірге терең әсер ететін сирек психиатриялық жағдай. Ғылыми зерттеу, мұқият диагностика және жарақатты ескеретін терапия жеңілдікке әрі өмір сапасын арттыруға жол ашады. Хабардарлық, білім және зерттеудің жалғасуы жеке адамға, отбасына және қоғамға DID-пен өмір сүретіндерді түсініп, оларға қолдау көрсету үшін қажет.
Әдебиеттер
American Psychiatric Association – https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
World Health Organization – https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
Reinders et al. (2003) – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14638720/
International Society for the Study of Trauma and Dissociation – https://www.isst-d.org/resources/clinical-guidelines/
Ross & Putnam (1996) – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8881835/
Nijenhuis et al. (2019) – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30523025/
Brand & Loewenstein (2010) – https://www.psychiatrictimes.com/view/dissociative-disorders
Kluft (1999) – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10326623/
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін жүйеге кіріңіз Кіру