Ko'p ichib qo'ygan odamdan ko'zini yumib, barmog'i bilan burniga tegishni yoki tovonini oyoq uchiga tirab, to'g'ri chiziq bo'ylab yurishni so'rasangiz, aslida miyaning ma'lum bir qismini taxminiy tekshirayotgan bo'lasiz. Yo'l chetida o'tkaziladigan bunday hushyorlik sinovlari asosan miyacha faoliyatini tekshiradi. Bu miyaning orqa qismi ostida joylashgan, chuqur burmalarga boy va alkogolga g'oyat sezgir tuzilma. Lotincha nomi (cerebellum) "kichik miya" degan ma'noni anglatadi. XX asrning katta qismida darsliklar uni kamtarona ta'riflab, harakatlar va muvozanatni muvofiqlashtiruvchi a'zo deb yozgan. Bu tasavvur noto'g'ri emas edi, shunchaki u haqiqatdan ancha tor edi.
Hajmi kichik, neyronlari esa behisob
Miyacha bosh suyagining orqa qismida, katta yarim sharlarning ensa bo'laklari ostida va miya ustuni ortida joylashgan. U miya ustuniga uchta yo'g'on nerv tolalari tutami orqali birikadi. Miyacha miya hajmining atigi 10% ga yaqinini tashkil qiladi. Ammo 2009-yilda braziliyalik neyrobiolog Suzana Erkulanu-Uzel va hamkasblari inson miyasidagi hujayralarni sanab chiqqanida, miyadagi taxminan 86 milliard neyrondan qariyb 69 milliardi, ya'ni 80% ga yaqini aynan miyachada joylashgani aniqlandi. Ularning aksariyati mitti donador hujayralar bo'lib, ular butun miyadagi eng ko'p sonli neyron turidir.
Miyacha bu qadar ko'p hujayrani kichik joyga burmalar hisobiga sig'diradi. Uning tashqi qatlami, ya'ni miyacha po'stlog'i yupqa va zich joylashgan qirralarga (folia) burmalangan. Bu burmalar katta yarim sharlarning bizga tanish egatlaridan ancha mayda. 2020-yilda San-Diyego shtat universitetidan Martin Sereno boshchiligidagi guruh vafotidan keyin ilm uchun berilgan inson miyachasini o'ta yuqori aniqlikdagi MRT apparatida skanerladi va uning sirtini burmama-burma qayta tikladi. Yoyib chiqilganda bu sirt neokorteks, ya'ni odatda eng murakkab qobiliyatlarimiz bilan bog'lanadigan katta miya burmali tashqi qatlami maydonining deyarli 80% iga teng bo'lib chiqdi.
Aniq va takrorlanuvchi sxema
Katta miya po'stlog'ining tuzilishi sohadan sohaga farq qiladi, miyacha po'stlog'i esa butun sirti bo'ylab xuddi kristall kabi bir xil asosiy sxemani takrorlaydi. Uning markazida 1837-yilda chex fiziologi Yan Evangelista Purkine birinchi bo'lib tasvirlagan Purkine hujayralari turadi. Ularning har biri yassi, yelpig'ichsimon shoxlar daraxti, ya'ni dendritlarga ega. Bu dendritlar parallel tolalar deb ataladigan 200 000 tagacha ingichka donador hujayra tolalaridan signal qabul qilishi mumkin. Shuningdek, har bir Purkine hujayrasi miya ustunidagi pastki zaytunsimon yadro deb ataluvchi kichik tuzilmadan bitta, juda kuchli kirish signalini, ya'ni chirmashuvchi tolani oladi.
Purkine hujayralari miyacha po'stlog'idan chiqishning yagona yo'lidir va ularning signali tormozlovchi xususiyatga ega: ular miyachaning chuqur yadrolari faolligini so'ndiradi. Bu yadrolar miyacha ichiga ko'milgan neyron to'plamlari bo'lib, miyachaning yakuniy signalini miya ustuniga va talamus orqali katta miya po'stlog'iga yuboradi. Bir xususiyat ko'pincha talabalarni hayron qoldiradi. Katta miyaning har bir yarim shari tananing qarama-qarshi tomonini boshqargani holda, miyachaning har bir yarmi tananing o'sha tomoni bilan ishlaydi. Shuning uchun chap tomondagi shikastlanish chap qo'l va chap oyoqning muvofiqlashuvini buzadi.
Yarador askarlardan olingan saboqlar
Shifokorlar miyacha haqida dastlab bilgan narsalarning ko'pi jarohatlar tufayli ma'lum bo'lgan. Birinchi jahon urushi yillarida britaniyalik nevrolog Gordon Xolms bosh orqasidan o'q yegan askarlarni tekshirgan. U ularning harakatlari qanday izdan chiqqanini tasvirlab bergan. Biror narsaga qo'l cho'zganda ular uni oshib ketar yoki unga yetmay to'xtab qolar edi; qo'l nishonga yaqinlashgani sari ko'proq titrar edi; ular kaftni tez-tez yuqoriga va pastga aylantirish kabi almashinuvchi harakatlarni ravon ritmda bajara olmas edi. Nutqlari g'o'ldiroq va g'alati tarzda bo'g'inlarga bo'lingan bo'lib qolgan, yurganda esa oyoqlarini keng qo'yib, chayqalib yurgan. Diqqatga sazovori shundaki, ular falaj emas edi va mushaklari ham kuchsizlanmagan edi. Ular yo'qotgan narsa harakatning nozik vaqt hisobi va aniq sozlanishi edi.
Bugungi kunda bu belgilar ataksiya, ya'ni muvofiqlashuvning yo'qolishi degan atama ostida jamlanadi. Ataksiyaning sabablari ko'p: insult, o'smalar, tarqoq skleroz, uzoq muddat ko'p alkogol ichish hamda Fridreyx ataksiyasi va spinoserebellyar ataksiyalar kabi irsiy kasalliklar. Yangi paydo bo'lgan qo'pollik, beqaror yurish yoki g'o'ldiroq nutqni sezgan har qanday odam zudlik bilan shifokorga murojaat qilishi kerak, chunki bu sabablarning ayrimlari shoshilinch davolashni talab qiladi.
Bashorat qiluvchi o'rganish mashinasi
Nega sxema bunchalik g'alati tuzilgan? 1969 va 1971-yillarda nazariyotchilar Devid Marr va Jeyms Albus bir-biridan mustaqil ravishda miyacha o'rganuvchi qurilma ekanini taxmin qilishgan. Ularning g'oyasiga ko'ra, chirmashuvchi tola harakat noto'g'ri bajarilganda signal beruvchi o'qituvchi kabi ishlaydi va bu ayni paytda faol bo'lgan parallel tola ulanishlarining kuchini o'zgartiradi. 1980-yillar boshida yapon fiziologi Masao Ito Purkine hujayralarida aynan shunday o'zgarishni, ya'ni uzoq muddatli depressiya deb ataluvchi sinapslarning barqaror zaiflashuvini aniqlagan. Quyonlar tovushdan keyin keladigan havo puflashidan sal oldin ko'z qisishni o'rganadigan ko'z qisish refleksini shakllantirish tajribalari bunday aniq vaqtga bog'langan o'rganish miyachaga bog'liqligini ko'rsatdi.
Bugun ko'plab tadqiqotchilar miyacha ichki modellar quradi, deb hisoblaydi. Bu modellar harakat qanday his qilinishi va keyin nima sodir bo'lishi haqidagi uzluksiz bashoratlardir. Ular ko'z va mushaklardan sekinroq keladigan qayta aloqa yetib kelmasdan oldin miyaga xatolarni tuzatish imkonini beradi. Bashoratlar kundalik bir jumboqni ham tushuntirishi mumkin: nega odam o'zini o'zi qitiqlay olmaydi? 1990-yillar oxirida London universitet kollejida Sara-Jeyn Bleykmor, Deniel Volpert va Kris Frit o'tkazgan miyani tasvirlash tadqiqotlari miyacha o'z harakatlarimiz keltirib chiqaradigan sezgilarni oldindan bashorat qilib, ularni susaytirishga yordam beradi, degan xulosaga olib keldi. Shu sababli o'zimiz qilgan teginish boshqa odamning xuddi shunday teginishidan kuchsizroq seziladi.
Harakatdan ham ko'proq
Anatomiya miyachaning rolini kattaroq ekaniga ishora qilgan. 1994-yilda Frenk Middlton va Piter Strik maymunlarda nerv yo'llarini kuzatib, miyachaning chiquvchi signallari nafaqat harakat sohalariga, balki rejalashtirish va ishchi xotira bilan bog'liq peshona oldi po'stlog'i qismlariga ham yetib borishini ko'rsatgan. Keyinchalik odamlarda o'tkazilgan miyani tasvirlash tadqiqotlari miyachaning katta qismlari, ayniqsa uning tashqi yon bo'laklari til, diqqat va xotira bilan bog'liq vazifalar paytida faollashishini hamda miyaning nafaqat harakat, balki fikrlash tarmoqlariga ham ulanganini aniqladi.
1998-yilda Massachusets umumiy kasalxonasidan nevrolog Jeremi Shmaxman va neyropsixolog Janet Sherman miyachasi shikastlangan bemorlarni tasvirlab bergan. Bu bemorlar rejalashtirish, fikrlash moslashuvchanligi, fazoviy mulohaza va so'z topishda qiynalgan, ba'zan esa hissiyotlari so'ngan yoki vaziyatga mos kelmaydigan bo'lgan. Ular bu holatni miyachaning kognitiv-affektiv sindromi deb atashgan. Autizm, shizofreniya va boshqa holatlarda ham miyachadagi farqlar qayd etilgan, biroq ularning qanchalik hissa qo'shishi hali ham bahsli.
Hali noma'lum bo'lib qolayotgan savollar
Eng chuqur savollarning ba'zilari hamon ochiq. 2014-yilda Xitoy shifokorlari Brain jurnalida tug'ilganidan miyachasi umuman bo'lmagan 24 yoshli ayol haqida xabar berishgan. Bu tirik odamda tasvirlangan bunday holatlarning bir nechtasidan biridir. U yurishni va aniq gapirishni faqat olti-yetti yoshlarida o'rgangan, harakatlari va nutqi beqarorligicha qolgan, shunga qaramay miya tekshiruvi sababni aniqlagunga qadar voyaga yetgan. Bunday holatlar miyacha boshidanoq bo'lmaganda miyaning qolgan qismi qanchalik o'rnini to'ldira olishini ko'rsatadi va qaysi vazifalarni faqat miyacha bajara olishini aniq aytishni qiyinlashtiradi.
Olimlar miyacha harakat, fikrlash va hissiyotga birdek qo'llanadigan yagona universal hisoblashni bajaradimi yoki uning turli sohalari haqiqatan ham turli ishlarni qiladimi, degan masalada hamon bahslashmoqda. Javob tibbiyot uchun muhim: tadqiqotchilar miyachani yengil magnit yoki elektr toki bilan rag'batlantirish insultdan keyin tiklanishga yordam berishi yoki ataksiyaning ayrim alomatlarini yengillashtirishi mumkinmi, degan savolni sinab ko'rmoqda, ammo bu usullar hali tajriba bosqichida. Qolganlarimiz uchun saboq oddiyroq. Piyolaga ravon qo'l cho'zishimiz, o'z vaqtida aytilgan har bir so'zimiz va ehtimol, ba'zi tezkor fikrlarimiz ham bosh orqasidagi "kichik miya"ga jimgina bog'liq.
Manbalar: Journal of Comparative Neurology (2009), Azevedo, Herculano-Houzel et al.: Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain; PNAS (2020), Sereno et al.: The human cerebellum has almost 80% of the surface area of the neocortex; Brain (1998), Schmahmann & Sherman: The cerebellar cognitive affective syndrome; Brain (2014), Yu et al.: A new case of complete primary cerebellar agenesis: clinical and imaging findings in a living patient; NIH National Institute of Neurological Disorders and Stroke: Ataxia. Rasm: Kseniia Bondarenko (Ksena Longrin) / Wikimedia Commons (CC BY 4.0).
Izohlar
Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish