Farzandingiz Singan Emas. Uning Miyasi Shunchaki Qaytadan Qurilmoqda
Neyrоfan Maqola

Farzandingiz Singan Emas. Uning Miyasi Shunchaki Qaytadan Qurilmoqda

Ubaydullayeva Laziza 04 Mar, 2026 4 daqiqa o‘qish

Farzandingiz Singan Emas. Uning Miyasi Shunchaki Qaytadan Qurilmoqda

O'smirlarning miyasi buzilmagan. U shunchaki o'zini qayta shakllantiryapti.

O'spirin miyasi inson rivojlanishidagi eng sezgir tuzilmadir. Bu yillarda qanday shakllanishiga qarab, u sog'lom, tetik fikrga ham, o'rganish va xulq-atvordagi uzoq muddatli kamchiliklarga ham olib kelishi mumkin. O'quvchilarga o'sishga va jamiyatga gullashga yordam berish uchun biz avvalo o'smirning miyasida nima sodir bo'layotganini va u nima uchun shunday yo'l tutishini tushunishimiz kerak.

O'smir Miyasini Nima Farqli Qiladi?

Foydali boshlang'ich savol: o'smirning miyasiga ta'sir qiladigan, ammo kattalar yoki bolalar miyasiga ta'sir qilmaydigan narsa nima? Javob bir vaqtning o'zida o'zgarish holatida bo'lgan beshta o'zaro bog'liq tizimda yotadi.

1. Dopamin Sezgirligi

O'smirlar miyaning asosiy mukofot kimyoviy moddasi bo'lgan dopaminga nisbatan yuqori sezgirlikni boshdan kechiradi. Bu ularni xavf olishga, yangilikka va tezkor mukofotlarga ko'proq jalb qiladi. Shuningdek, ijtimoiy maqomga bo'lgan qiziqishni, e'tiborga erishish zaruratini va oqibatlarni o'lchamsdan zudlik bilan qabul qilingan qarorlarni qo'zg'atadi. Bu o'z xohishi bilan beparvolik emas. Kichik bolalarda bu mukofot tizimi rivojlanmagan. Kattalarda esa u barqarorlashgan. O'smirlarda u eng yuqori nuqtada ishlamoqda, aynan shuning uchun o'smirlik bir vaqtning o'zida hayajonli va beqaror tuyuladi.

2. Prefrontal Korteks Hali Qurilmoqda

Prefrontal korteks, ya'ni miyaning rejalashtirish, mulohaza va nazorat markazi, miyaning to'liq etilish uchun eng oxirgi sohasidir. O'smirlarda u hali faol ravishda o'zini rivojlantiryapti, bu jarayon yigirma besh yoshga to'lguncha tugamaydi. Bu o'smirlar izchil uzoq muddatli rejalashtirish va o'z-o'zini boshqarish uchun zarur bo'lgan nevrologik qurilmadan haqiqatan ham mahrum ekanligini anglatadi. Ularning qarorlari ko'pincha aql o'rniga his-tuyg'ular bilan boshqariladi. Agar o'smiringiz oldinni o'ylab ko'ra olmagandek ko'rinsa, sababi ana shunda.

3. Ijtimoiy Sezgirlik Miyaga Ulangan

O'smirning ijtimoiy qayta ishlash sxemalari haddan tashqari ishlamoqda. Uchta soha ayniqsa faol: qaror qabul qilish va ijtimoiy strategiya bilan shug'ullanadigan medial prefrontal korteks; hissiy reaktsiyalarni qayta ishlaydigan amigdala; va ijtimoiy ishoralarni va boshqalarning niyatlarini talqin qilishga yordam beradigan temporal parietal tutashuv. Bu mintaqalar birgalikda o'smirlarga ijtimoiy tasdiqlash va rad etishni jismoniy og'riq yoki xavf bilan bir xil nevrologik intensivlik bilan boshdan kechirishga majbur qiladi. Bu drama emas. Bu nevrologiyadir.

4. Muhit Miyani Qayta Ulaydi

O'smirlik davri ham kuchli gormonal faollik davridir. Gormonlar tananing ichki muvozanatini tartibga soladi va o'zlari tashqi muhit tomonidan shakllantiriladi. Surunkali stress, tashvish va depressiya o'g'il bolalarda testosteron, qiz bolalarda estrogen, buyrak usti bezlari tomonidan ishlab chiqariladigan DHEA va asosiy stress gormoni bo'lgan kortizol kabi asosiy gormonlar darajasini o'zgartiradi. Bu gormonal o'zgarishlar tanada qolmaydi. Ular miyaga yetib boradi va his-tuyg'ularni tartibga solish, motivatsiya, tashvish reaktsiyalari va ijtimoiy xulq-atvorni boshqaradigan neyron sxemalarini faol ravishda qayta ulaydi. O'smir o'sib ulg'ayadigan muhit shunchaki fon emas. U o'z miyasining arxitekturasiga yozilmoqda.

5. Hissiy Reaktivlik Har Qanday Yoshdan Kuchliroq

O'smir miyasida hissiy signal tizimi bo'lgan amigdala prefrontal korteksdan sezilarli darajada faolroq, prefrontal korteks odatda uning chiqishini o'rtacha qilgan bo'lar edi. Bu muvozanatsizlik o'smirlarda qo'rquv, g'azab, hayajon, uyat va xijolat boshqa barcha yosh guruhlaridan kuchliroq darajada kechishini anglatadi. Ularning hissiy reaktsiyalari ta'sir uchun mubolag'a qilinmagan. Ular nevrologik jihatdan haqiqiy va kattalarda bir xil vaziyat hosil qiladigan narsadan mutanosib ravishda kattaroqdir.

Nima Uchun O'smirlar Erta Bolalikni Eslay Olmaydi

Yana bir tushunishga arzigulik hodisa bor. Ko'pchilik o'smirlar, va ortga nazar solib qarayotgan kattalar, dastlabki yillaridan deyarli hech qanday xotiraga ega emaslar. Buning ikkita sababi bor. Birinchidan, miyaning xotira tizimi bo'lgan gippokamp go'daklik davrida murakkab xotiralarni kodlash va saqlab qolish uchun yetarlicha rivojlanmagan. Ikkinchidan, o'smirlik davrida miya bolalilik davrida qurilgan sinaptik ulanishlarning 50 foiziga qadar yo'q qiladigan keskin kesish jarayoniga uchraydi. Bu shikast emas. Bu optimallashtirish. Miya eng muhimlarini mustahkamlash uchun foydalanilmagan yo'llarni tozalamoqda, kognitiv samaradorlikni qayta qurmoqda va buni amalga oshirib, butun shaxsiyatni yil sayin qayta shakllantiryapti.

Bu Ota-Onalar va O'qituvchilar Uchun Nima Anglatadi

Ushbu beshta tizimni tushunish o'smirlarning xulq-atvorini qanday talqin qilishimiz kerakligini o'zgartiradi. Drama kabi ko'rinadigan narsa ijtimoiy qayta ishlashning kuchayishi. Beparvolik kabi ko'rinadigan narsa eng yuqori sezgirlikdagi dopamin tizimidir. Hissiy haddan ortiqcha reaktsiya kabi ko'rinadigan narsa hali o'sib bo'lmagan prefrontal korteksdan ilgari ketayotgan amigdaladir. O'spirin miyasi noto'g'ri ishlamoqda emas. U qurilmoqda.

Ota-onalar va o'qituvchilar uchun bu bilim hech qanday xulq-atvorning bahonasi emas, balki uni ko'proq sabr-toqat va aniqlik bilan boshqarish uchun xaritadir. O'smirlar ataylab qiyin bo'lib qolishdan iborat emas. Ular hayotlarining eng nevrologik jihatdan notinch davridan o'tmoqdalar, aksariyat kattalar bu davrning qanchalik zo'r bo'lganini unutib yuborgan.

Bo'lim: Rivojlanish va xulq-atvor tadqiqotlari

Asosiy savol: Tashqi dunyo ichimizni qanday shakllantiradi?

 

o'smir miyasining rivojlanishi o'smirlar nega tavakkal qiladi o'smir miyasi o'smirlik davrida miya o'zgarishi o'smirning his-tuyg'ulari o'smirlarda prefrontal po'stloq sinaptik kesish o'smirning xavfli xatti-harakati o'smirni tarbiyalash balog'at va miya o'smirning kayfiyat o'zgarishi o'smir miyasi ilmi

Ushbu postni baham ko'rish:

Yoqdirish (Yoqtirish uchun tizimga kiring)

Izohlar

Izoh qoldirish uchun tizimga kiring Kirish

Tegishli maqolalar